ઉત્સવોની ઉજવણીનો દોર કોના હાથમાં?

જિંદગીનું બીજું નામ છે સંઘર્ષ. માણસ જન્મે ત્યારથી મૃત્યુ પામે ત્યાં સુધી એ સતત સંઘર્ષ કરતો હોય છે. પ્રકૃતિના પરિબળો સામે, કૌટુંબિક અને સામાજિક જવાબદારીઓ નિભાવવા માટે, નોકરી ધંધા મેળવવા માટે, તે ટકી રહે તે માટે તથા તેમાં ટોચનું સ્થાન પ્રાપ્ત કરવા માટે, જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં સંઘર્ષ જ સંઘર્ષ પડ્યો છે. જેને આપણે સુખી સમજીએ છીએ તેવો માણસ પણ કોઈ ને કોઈ પ્રકારનો સંઘર્ષ કરતો રહેલો હોય છે. સતત સંઘર્ષ અને તાણ વચ્ચે જીવતો માણસ હળવાશ ઈચ્છે છે. ચિંતામાંથી મુક્તિ ઈચ્છે છે. જવાબદારીઓ અને ઉપાધિ તો બારે દા‘ડા રહેવાની, કોઈ દિવસ તો એ ઉપાધિના પોટલાંને કોરાણે મૂકી નચિંત થઈને જીવનને માણીએ, એવી ઈચ્છા હરકોઈને થાય. મહાકવિ કાલિદાસે કહ્યું છે કે ઉત્સવ પ્રિયા: ખલુ માનવા:. ઉત્સવોએ રણપ્રદેશમાં આવતી મીઠી વીરડી સમાન છે.ઝંઝાવાત ભરેલી જિંદગીમાં માણસને ટકી રહેવાનું બળ આપનાર અનિવાર્ય ઘટક એટલે ઉત્સવ. ઉત્સવો ન હોત તો માણસ ગુંગળાઈમર્યો હોત.

આપણે ત્યાં કેટલાક ઉત્સવો પ્રાકૃતિક, કેટલાક ધાર્મિક, કેટલાક રાષ્ટ્રીય અને કેટલાક સામાજિક મહત્વ ધરાવે છે. ભારત ખેતીપ્રધાન દેશ રહ્યો છે એટલે રવી કે ખરીફ પાક તૈયાર થયા પછી માણસ થાક ઉતારીને હળવો થઈ શકે, સારાં વસ્ત્રો પહેરે, સારું ભોજન પામે, થોડું મનોરંજન મેળવે અને સમાજમાં મુક્ત રીતે હળે મળે તે માટે આપણા પૂર્વજોએ ઉત્સવો ઊભા કર્યા. સાંસારિક સમસ્યાઓ વચ્ચે ભીંસાતો રહેલો માણસ (પૅરોલ પર છૂટેલા કેદીની જેમ) ઉત્સવોની ઉજવણી દ્વારા કામચલાઉ ધોરણે રાહત અનુભવે છે. ઉત્સવ પતી ગયા પછી તો એ જ જૂની રેઢિયાળ જિંદગી અને જીવનના તમામ પ્રશ્નો આપણને હાથકડી પહેરાવવા તત્પર ઊભા જ છે. પૅરોલ એ કાયમી મુક્તિ નથી. દરદીને ઈમર્જન્સીમાં ઈલાજ તરીકે ઓક્સિજનનો બાટલો ચડાવવો પડે, પણ કેવળ ઓક્સિજન પર જીવી શકાતું નથી. ઉત્સવોની અતિરેકતા અને તેમાં પ્રવેશતી વિકૃતિ અનેક પ્રશ્નો સર્જે છે. ક્યારેક દવા પોતે જ રોગનું કારણ બની જાય છે.

મહર્ષિ ચાર્વાકે કહેલું કે દેવું કરીને પણ ઘી પીવું- એટલે આપણા લોકો દેવું કરીને પણ ઉત્સવોનું માન રાખે છે! ફેસ્ટિવલએડવાન્સ અને વિવિધ ઉત્પાદકોની ફેસ્ટિવલ ઓફર આપણને એમાં મદદરૂપ થાય છે. આર્થિક તંગી તો બારે દા‘ડાની! તેથી શું જિંદગીમાં મોજ મજા જ નહીં કરવાની? કેટલાય પૂણ્યો કર્યા હશે ત્યારે મનુષ્યની જિંદગી મળી, તે શું કેવળ હાય હાય કરવા માટે જ?.. તહેવારના દિવસોમાં રૂટિન રસોઈ બનાવીએ તો ઉત્સવો આપણા પર નિસાસા નાંખે. ઉત્સવોમાં કંજુસાઈ કે કરકસર નહીં કરવાની, રડવાનું નહીં, પોતે દુ:ખી છે એવું કોઈને જણાવવા દેવું નહીં. સપરમા દિવસોની આમન્યા રાખવાની! મસ્તીથી જીવવાનું. આમ,સતત ઉપાધિના પોટલાં લઈને જીવતા માણસને તદ્દન ભાંગી પડતા બચાવવાનું કામ ઉત્સવો કરે છે. એકલવાયું કે અંતર્મુખી જીવન જીવતા માણસને ઉત્સવો સમાજાભિમુખ બનાવે છે. નદી, દરિયો, વનસ્પતિ, આકાશ જેવા પ્રાકૃતિક તત્વોથી દૂર થતા રહેલા માણસોને ઉત્સવો પ્રકૃતિ તરફ પાછું વળીને જોવાની ફરજ પાડે છે. જેમ દવા દ્વારા શરીરને  ખૂટતાં તત્વો પ્રાપ્ત થાય છે તેમ ઉત્સવો દ્વારા માણસના જીવનમાં ખૂટતી વાતોની પૂર્તિ થાય છે. એમ પણ કહી શકાય કે ઉત્સવોએ જીવનનું ટૉનિક  છે.

આજની અત્યંત દોડધામ ભરેલી જિંદગીમાં માણસને પોતાના કુટુંબીજનો સાથે નિરાંતે બેસવાનો સમય નથી મળતો, ત્યારે પોતાના સગાં સંબંધીઓ અને નાત સાથેનો સંપર્ક તો ઓછો જ થઈ ગયો હોય, એ સ્વાભાવિક છે. ઉગતો અને આથમતો સૂરજ કે બીજ અથવા પૂનમનો ચાંદ ક્યારે જોયો હશે, છેલ્લું મેઘધનુષ ક્યારે જોયેલું તેય યાદ કરવું પડે. મકર સંક્રાંતિનો તહેવાર કે વસંતપંચમી આપણને કુદરત તરફ જોવાની ફરજ પાડે છે. એકલવાયા થતા જતા માણસને બીજા માણસ સાથે જોડવાનું જરૂરી બન્યું છે, માણસને પ્રકૃતિ સાથે અને ઈશ્વર સાથે જોડવાનું પણ એટલું જ જરૂરી છે. માણસ સુખી હોય કે દુ:ખી, પણ તે પોતાના સમાજને, પ્રકૃતિને અને ઈશ્વરને ભૂલી જાય તે કોઈ હિસાબે ન પરવડે. પૂર્વજોએ કેટલી દીર્ઘદૃષ્ટિ રાખીને આ ઉત્સવો ઊભા કર્યા તેનો વિચાર કરીએ ત્યારે તેમના એ પ્રદાન માટે નમસ્કાર કરવાનું મન થાય.

મકરસંક્રાંતિએ ઉજવાતો પતંગોત્સવ એ સંપૂર્ણપણે પ્રાકૃતિક (ખગોળીય) ઘટના છે, આજના રોકેટ કે અવકાશયાનના જમાનામાં પણ પતંગનું મહત્વ જરાય ઓછું નથી થયું. આબાલવૃદ્ધ સૌ પતંગોત્સવને માણે છે, તલના લાડુ સાથે આયુર્વેદ વણી લેવાયું તે સાથે સ્નેહથી પરસ્પરને જોડવા માટે તલના લાડુ વહેંચીને આનંદ માણતાં શીખવ્યું, સમાજહિત ચિંતક બ્રાહ્મણોને કૃતજ્ઞભાવે લાડુમાં ગુપ્ત રીતે દક્ષિણા આપવાની કે ગરીબોનીં જરૂરિયાત માટે દાનધર્મની મહત્તા ઊભી કરવામાં આવી. ગાયને નીરવામાં આવતા ઘાસચારાના રિવાજ દ્વારા મૂંગા પશુઓ પ્રત્યેની આપણી જવાબદારી પણ સમજાવવામાં આવી. રંગબેરંગી પતંગો ચગાવીને પ્રકૃતિ સાથે તન્મય થવાની મજા આ દિવસોમાં જેટલી આવે તેટલી આડે દિવસે કદી નથી આવતી! પણ હવે એ ભાવના કે સમજણમાં ઓટ આવી ગઈ છે, નુકશાનકારક રંગમિશ્રિત ધારદાર દોરો આકાશે ઊડતા નિર્દોષ પક્ષીઓની પાંખ અને ગળાં કાપી નાંખે છે, વાહનચાલકોને કે રાહદારીઓને પણ હોસ્પિટલ ભેગા થવું પડે છે, આવી ગુનાઈત બેદરકારી રાખવાથી ઉત્સવની ભાવનાને ઠેસ પહોંચે છે તે આપણે વિચારતા નથી.

વસંતઋતુ એ પ્રકૃતિની યુવાની છે. વસંતઋતુમાં પ્રકૃતિમાં ઉન્માદ છવાયેલો માલમ પડે છે. સૃષ્ટિ નવા રંગ રૂપ સજીને મોહક અને માદક બને છે. સર્વત્ર જાણે કામદેવનું સામ્રાજ્ય પ્રવર્તેલું જણાય છે. આહ્લાદક ઠંડી હવા મસ્તી કરવા પ્રેરે છે, કવિઓને કવિતા સ્ફુરે છે તો યુવાન હૈયામાં પ્રેમના અંકુરો ફૂટે છે. એ જ અરસામાં હોળી- ધૂળેટીના મસ્તીભરેલા દિવસો આવે છે. કુદરતે સર્વત્ર વેરેલા અવનવા રંગો આપણને તેના રંગમાં રંગાઈ જવાનું ઈજન આપતા હોય ત્યારે એને નકારી પણ કેમ શકાય! ‘ખુલ્લમ્ ખુલ્લા પ્યાર કરેંગે‘ નું ગાંડપણ છવાઈ જાય, એ વસંતનો પ્રભાવ છે. માણસ કુદરતથી વિમુખ થતો ગયો તેમ તેમ નિર્દોષ આનંદથી દૂર થતો ગયો. કુદરત સાથે ઓતપ્રોત થવા પ્રેરનારો આ રંગોત્સવ માણસના જીવનમાં રંગ ભરનારો, મસ્તી રેડનારો પ્રાકૃતિક ઉત્સવ છે, પણ એમાં ચામડી તથા આંખને નુકસાન કરનારા કૃત્રિમ રંગોનો થતો વપરાશ ચિંતાજનક છે; તેનાથી દૂર રહેવું ઘટે. વૃક્ષોનું આડેધડ નિકંદન નીકળી ગયું હોવા છતાં લાકડાં, છાણાંથી જ હોળી સળગાવવાની જીદ કેમેય છોડી શક્યા નથી એ દુ:ખદ છે.

શીતળા સપ્તમીના દિવસે ચૂલાની પૂજા અને એક દિવસનો વિરામ બરાબર છે, પણ તે દિવસે ઉપવાસ કરવાને બદલે તળેલું અને વાસી ખાવાનો તદ્દન અવૈજ્ઞાનિક રિવાજ કેમ કરતાં ઘૂસી ગયો તે મગજમાં બેસતું નથી, એમ કરવાથી શીતળા અને શીળવા કઈ રીતે નાબૂદ થાય? હકીકતમાં, ચોમાસામાં પાચન તંત્ર મંદ પડતું હોવાથી ચાતુર્માસમાં એકટાણું કરવાનું વૈદો સૂચવે છે. ચોમાસું એટલે માંદા પડવાની ઋતુ, એમાં ભોજન બાબતે સાવધાની રાખવી ખૂબ જરૂરી છે. બળેવના તહેવાર સાથે ભાઈ બેનના નિર્મળ સ્નેહની ગાથા વણાયેલી છે, પરંતુ તેમાંય હવે વ્યાપારિક ગણતરી મંડાય છે. જેટલી મોંઘી રાખડી તેટલા જ મોંઘા ભાવની સાડી- એવાં સમીકરણો મંડાતા હોય ત્યારે ગ્લાનિ ઉપજે. ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના જન્મદિવસે ખાસ રમાતો જુગાર એ ખુદ ભગવાનનું અપમાન છે, જાતમહેનતથી ઊભું કરેલું રાજ્ય યુધિષ્ટિરે જુગારમાં ખોયું, તે બદલ જિંદગીભર તેમણે યુધિષ્ઠિરને માફ કર્યા નથી; એવા મહામાનવના નામને કલંક લગાડીને આપણે કયા પ્રકારની કૃષ્ણભક્તિ કરી રહ્યા છીએ? કોઈ કૃષ્ણભક્તને આ વાત ખટકતી કેમ નથી? કૃષ્ણના કોઈ પણ કૃત્યમાં અંગત સ્વાર્થનો કોઈ અંશ સુદ્ધાં નહોતો, મટકી ફોડવાનો કાર્યક્રમ નર્યો ધંધો થઈ પડ્યો છે. ‘મને શું મળશે ?‘  એની ગણતરી રાખીને થતાં કામોથી કૃષ્ણ સદા આઘો રહે છે.

સાર્વજનિક ઉત્સવો નિમિત્તે રચનાત્મક કાર્યોનું આયોજન થવું જોઈએ. આજે સાર્વજનિક ઉત્સવને નામે લોકો પાસેથી દબાણપૂર્વક પૈસા ઉઘરાવીને તમાસો કરનારા ટપોરીઓના હાથમાં ઉજવણીનો દોર ચાલ્યો ગયો છે. ભક્તિનું ગાંભીર્ય ચાલી ગયું છે અને ઉજવણીના નામે પજવણી ચાલી રહેલી છે. પ્રેમથી કે ભક્તિભાવથી નહીં, પણ નુકસાનના ભયથી લોકો ફાળો આપે છે. અનિષ્ટો સામે રાતી આંખ કરવાને બદલે આંખ આડા કાન કરવાનું વલણ વધતું જાય છે તેથી અનિષ્ટો વેગથી વિસ્તરતા જાય છે. નગરે નગરે, ગામેગામ, ગલીએ ગલીએ ટપોરીઓ દ્વારા જાહેર નાણાંથી તમાસા ચાલી રહેલા છે અને છતાં કોઈ ધર્મપ્રેમીનું લોહી ઉકળતું નથી તેનું આશ્ચર્ય થાય છે. નવરાત્રિમાં ઓરકેસ્ટ્રા અને D.J.ના ઘોંઘાટ થકી શેરી ગરબાનું સત્યાનાશ નીકળી ગયું છે. મોંઘવારી વધ્યાની આપણે બૂમ મારીએ છીએ, પણ જાહેર ઉત્સવો દ્વારા થતી પજવણીમાં અઢળક પૈસો બરબાદ કરવામાં કોઈ પાછું ફરીને નથી જોતું, કોના બાપની દિવાળી! આપણી ઉત્સવપ્રિયતા ઘોંઘાટપ્રિયતામાં ફેરવાઈ ગઈ છે. લોકના પૈસે વિકૃતિ પોષવી એ નરી અધાર્મિકતા છે. દૂધ-પૌંઆથી ઉજવાતી અને ચાંદનીના શીતલ કિરણોઝીલી, સાત્વિક મનોરંજન સાથે ભક્તિભાવ વધારતી નવરાત્રિ અને શરદપૂર્ણિમાને વલ્ગર તમાસાનું ગ્રહણ લાગી ચૂક્યું છે. પૌંઆને સ્થાને ઘારી કેવી રીતે ઘૂસી ગઈ! રાવણના પૂતળાને જાહેરમાં સળગાવવાથી કોઈ દુર્ગુણો નષ્ટ થતાં નથી. ‘સત્યમેવજયતે‘ના સૂત્રની માફક પૂતળાંદહનનો કાર્યક્રમ પણ નિરર્થક છે.

આપણા ઉત્સવો જીર્ણોદ્ધાર માંગે છે;ગાંડપણ તથા અબૌધ્ધિકતા નાબૂદ કરી એને  તાર્કિક બનાવવાની જરૂર છે. અનધિકૃત કબજો જમાવી બેઠેલા અને પબ્લિકના પૈસે મનસ્વી તમાસા કરનાર નિર્લજ્જ તત્વોને દૂર કરી બુદ્ધિમાનોએ સક્રિય થવું પડશે. માત્ર મંડપ ડેકોરેટર્સ, ડીજે, ઓરકેસ્ટ્રા અને મૂર્તિકારોના આર્થિક લાભાર્થે થતી બાબતો બાદ કરી સાદા છતાં ગૌરવભર્યાં આયોજન થવાં જોઈએ. ઉત્સવોને કમાણીનું સાધન સમજી બેસનારા સ્વાર્થી લોકોની ચુંગાલમાંથી બચવું જ પડશે.

 

આપણો જ કક્કો સાચો!

કેટલીક વસ્તુ જ્યારે વિના પ્રયત્ને મળી જાય છે ત્યારે તેનું મૂલ્ય આપણને સમજાતું નથી. આપણને વારસામાં મળેલી કેટલીક બાબતોમાં આમ જ થવા પામ્યું છે. કોઈ આપણને સમજાવે તો જ ખબર પડે કે જગતમાં કોઈની પાસે નથી એવી ઘણી બધી અમૂલ્ય ચીજોના આપણે માલિક છીએ. આપણે સાવ નિર્ધન નથી જ, ઊલટાના આપણે સૌથી વધારે સંપત્તિવાન છીએ. ધાર્મિક, આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક વરસાની વાત જવા દઈએ, પણ આપણા મૂળાક્ષરોની બાબતમાં તો આપણે સાચા અર્થમાં શ્રીમંત છીએ જ, એ વાત જો સમજાય તો આપણને આપણા પૂર્વજો પ્રત્યે જરૂર માનની લાગણી પેદા થાય.

કોઈ આપણને પૂછે કે તમને કક્કો બારાખડી આવડે છે? તો આપણને ઘડીભર તો એમ જ લાગે કે કેવો બેહુદો સવાલ છે! કક્કો બારાખડી શીખ્યા વિના જ શું આપણે આટલી ડિગ્રી સુધીનું ભણતર પ્રાપ્ત કર્યું હશે? આપણી ભાષામાં સ્વર કેટલા અને વ્યંજન કેટલા? સ્વરનો ઉચ્ચાર ક્યાંથી થાય, કેવી રીતે થાય, વિવિધ વ્યંજનોનો ધ્વનિ ક્યાંથી નીકળે, બોલતી વખતે આપણી જીભ કયા કયા સ્થાનોને સ્પર્શે, હવા નાકમાંથી કે કંઠમાંથી કેટલા પ્રમાણમાં પસાર થાય તે બાબત પર જો વિચાર કરીએ તો એ વાતનું આશ્ચર્ય થાય કે, આપણા પૂર્વજોએ મગજની કેટલી બધી કસરત કરીને મૂળાક્ષરો શોધ્યા હશે અને વૈજ્ઞાનિક ઢબે એની ગોઠવણી કરી હશે!

નિશાળમાં ભણતી વખતે એ બધું સમજવા- સમજાવવાનો સમય નહોતો, આપણને અક્ષરનો પરિચય થાય એટલે પત્યું. ચલતીકા નામ ગાડી! અને એ ગાડી એવી રીતે ચાલતી જ રહી કે એનું મિકેનિઝમ સમજવાનું અને એની માવજત કરવાનું જ વિસારે પડી ગયું. કેટલાયે પાર્ટ્સ આપણે બેદરકારીથી ખોઈ નાંખ્યા, એ પાર્ટ્સ બીજે ક્યાંય ઉપલબ્ધ નથી એટલે આપણે જાતે જ સમજપૂર્વક એને પ્રસ્થાપિત કરવા પડશે. વિશ્વના આંગણે ફરતા થઈએ એટલે આંતર્રાષ્ટ્રીય ભાષા અંગ્રેજી તો શીખવી જ પડે, પણ તેથી માતૃભાષાની અવગણના તો ન જ થઈ શકે ને? બીજાની સારી બાબતોનું અનુકરણ જરૂર કરવું જોઈએ પણ આપણી અમૂલ્ય મૂડીનું રક્ષણ પણ કેમ ભુલાય?

આજે આપણી પાસે ‘મ’ અને ‘ન’ એમ બે જ અનુનાસિક વપરાશમાં બચ્યા છે કારણ કે, અંગ્રેજીમાંM અને N એમ બે જ અનુનાસિકો છે. આપણી માતૃભાષામાં પાંચ અનુનાસિકો હતા. બાકીનાનો ઉપયોગ બંધ થયો એટલે ભૂલાઈ જવા આવ્યા છે, એટલું જ નહીં કોઈ એનો ઉપયોગ કરે તો આપણને તે અજુગતું લાગે છે! જમાનો પર્ફેક્શનનો ચાલે છે, છતાં આપણે પર્ફેક્ટ્નો જ ઉપહાસ કરીએ છીએ એય કેવી વિડંબના! ગંગા બોલતી વખતે બે ‘ગ’ ની વચ્ચે જે અનુનાસિક આવે તે ‘ન’ નથી, પણ અંગ્રેજીમાં Ganga લખાય એટલે આપણે અનુસ્વાર પછીનો વર્ણ ‘ગ’ જે વર્ગનો છે તેનો અનુનાસિક ‘ડં’ લખતા નથી. પછી બોલતી વખતે પણ ગન્ગા બોલીએ છીએ. મંજુલા અંગ્રેજીમાં (Manjula) લખતી વેળા એનો ઉચ્ચાર (મન્જુલા) બદલાઈ જાય છે. હંસ, વંશ, વાંસ અંગ્રેજીમાં લખતી વખતે Hans (હન્સ), Vansh (વન્શ) અને Vans (વાન્સ) લખીએ તો એનો ઉચ્ચાર બદલાય જાય છે. ટંડેલ બોલતી વખતે અનુસ્વારની જગ્યાએ ણ્ નો ધ્વનિ સંભળાવો જોઈએ પણ આપણને ટન્ડેલ સંભળાય છે કારણ કે,અંગ્રેજીમાં માટે કોઈ લિપિ ચિહ્ન નથી એમની પાસે M અને N–એમ રોકડા બે જ અનુનાસિકો છે એટલે આપણી પાસે યોગ્ય અનુનાસિક હોવા છતાં આપણે તે વાપરવાનો છોડી દીધો! પહેલાં લખવામાં અને પછી બોલવામાં!આપણે દૃષ્ટિનો ઉચ્ચાર દ્યષ્ટિ, દ્રુષ્ટિ કે દ્રષ્ટિ કરીએ છીએ. સંસ્કૃત ને બદલે સન્સ્ક્રિત બોલીએ છીએ, કૃષ્ણને આપણે ક્રશ્ન, કરસન, ક્રિશ્ન, કિસન બનાવી દીધો. અમૃતને અમ્રત કે અમરત બનાવી દીધા અને ગૃહપતિને ગ્રહપતિ!

આપણે જે ભાષા બોલીએ છીએ તે જુદા જુદા ધ્વનિઓની બનેલી છે. આ ધ્વનિઓ ધ્વનિપથમાંથી પસાર થતા વાયુને કારણે સંભવે છે. ફેફસાંમાંથી નીકળેલો વાયુ કંઠનાળમાં થઈને મુખ કે નાક વાટે બહાર નીકળે તેને ધ્વનિપથ કહેવાય. આ ધ્વનિપથમાંથી પસાર થતો વાયુ કોઈ પણ સ્થળે અવરોધાયા વગર સીધો બહાર આવે ને જે ધ્વનિ (અવાજ) નીકળે તેને ધ્વનિશાસ્ત્રની વ્યાખ્યા મુજબ ‘સ્વ’ર કહેવાય અને આ વાયુ જો ક્યાંક કશે અવરોધાય તો તેનાથી પેદા થતા અવાજને ‘વ્યંજન’ કહેવાય. જો તે નહિવત એટલે કે નિગ્લિજીબલ અવરોધાય તો તેને અર્ધવ્યંજન અથવા અર્ધસ્વર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આપણી વર્ણમાળામાં સ્વર –( અ, આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ,ઋ,એ,ઐ,ઓ ઔ) અને વ્યંજનો ( ક્, ખ્, ગ્, ઘ્….જ્ઞ સુધીના) ને જુદા પાડવામાં આવ્યા છે. રોમન લિપિ કે જેમાં અંગ્રેજી, ફ્રેંચ, જર્મન, સ્પૅનિશ વગેરે ભાષા લખાય છે તેમાં આવું વિભાજન કરવામાં આવ્યું નથી. અંગ્રેજીમાં એ, ઈ, આઈ, ઓ, યુ – સ્વરો આલ્ફાબેટમાં વેર વિખેર પડ્યા છે. શાસ્ત્રીય વર્ગીકરણ એ વિજ્ઞાનનું પાયાનું એક લક્ષણ છે.એ દૃષ્ટિએ તો આપણો કક્કો સ્વર અને વ્યંજનનું સુસ્પષ્ટ વર્ગીકરણ ધરાવતી દુનિયાની એકમાત્ર વૈજ્ઞાનિક વર્ણમાળા છે એટલું જ નહીં, વ્યંજનોમાં પણ આંતરિક વર્ગીકરણ કરવામાં આવેલું છે.‘અ’ અને ‘આ’ કંઠ સ્થાનેથી, ‘ઇ’ અને ’ઈ’ તાલુ સ્થાનેથી, ‘ઉ’ અને ‘ઊ’ હોઠ પાસેથી ઉચ્ચારાય છે તેથી તે અનુક્રમે કંઠ્ય, તાલવ્ય અને ઓષ્ઠ્ય તરીકે ઓળખાય છે.કંઠ, તાલુ, મૂર્ધા, દાંત અને હોઠ થકી ઉચ્ચારિત થતા વ્યંજનો ક્રમ મુજબ ગોઠવાયેલા છે.

અનુનાસિક એટલે નાકમાંથી બોલાતો વ્યંજન. એ બોલતી વખતે આપણી જીભ જે તે સ્થાને વાયુને રોકી દઈને તેને નાકને રસ્તે બહાર નીકળવાની ફરજ પાડે છે. ‘S.’કંઠ્ય અનુનાસિક છે કારણ કે, તે બોલતી વખતે જીભ કંઠના ભાગે ચોંટી જઈ હવાને નાકના રસ્તે ધકેલે છે.‘ગ’અનુનાસિક બોલતી વખતે જીભ તાલુ સ્થાનેથી હવાને વાળી દે છે, ‘ણ’ બોલતી વખતે મૂર્ધાને સ્થાનેથી ‘ન’ બોલતી વખતે દાંતના સ્થાનેથી અને‘મ’ બોલતી વખતે હોઠ પાસેથી હવાને રોકીને નાસિકા વાટે બહાર ધકેલે છે. વ્યંજનોને પાંચ વર્ગોમાં ગોઠવેલા છે, પ્રથમ વર્ણના આધારે તે ‘ક’ વર્ગ, ‘ચ’ વર્ગ,’ ટ’ વર્ગ ‘ત’ વર્ગ અને ‘પ’ વર્ગના નામે તે ઓળખાય છે.‘ય’,’ર’,‘લ’,’વ’ આ વર્ણો ‘અંત:સ્થ’ તરીકે ઓળખાય છે કારણ કે, આ ધ્વનિઓ સ્વર અને વ્યંજનની વચ્ચે, અંતરાલમાં રહેલા છે. વર્ણમાળામાં છેલ્લે ઉષ્મન ધ્વનિઓ મૂકેલા છે. પહેલાં મૂર્ધન્ય ‘ષ’, ત્યારબાદ તાલવ્ય ‘શ’ અને તેના પછી દંત્ય ‘સ’, એવો તેનો અનુક્રમ છે.એ દરેકનો ધ્વનિ અલગ હોવા છતાં તેનો ઉચ્ચાર જોઈ શીખવતું ન હોવાથી આપણે તેમને સમાન ગણીને વિકલ્પ તરીકે લખતા અને બોલતા આવ્યા છીએ. સૌરાષ્ટ્ર તરફના લોકો તો ‘ચ’ નો ઉચ્ચાર પણ ‘સ’ જેવો જ કરે છે. ‘હ’ ને સંસ્કૃતમાંથી લીધો છે અને ‘ળ’ એ વિશિષ્ઠ એવો ગુજરાતી ધ્વનિ છે. છેક છેલ્લે ‘ક્ષ’ અને ‘જ્ઞ’ લખાય છે, પણ તે સ્વતંત્ર વ્યંજનો નથી. ‘ક્ષ’ એ‘ક્’ અને ‘ષ્’ નો જોડાક્ષર તો ‘જ્ઞ’ એ ‘જ્’ અને ‘ગ્’ નો જોડાક્ષર છે. આ બધી માથાકૂટ સમજાવવામાં જલસો દીપોત્સવી અંકે મદદ કરી છે તેનો આભાર માનવો રહ્યો. આપણા તમામ વ્યંજનો ખોડા એટલે કે હલંત છે. કોઈ વ્યંજન પૂર્ણ નથી. એની સાથે જ્યારે સ્વર ‘અ’ ઉમેરાય ત્યારે જ એ પૂર્ણ બને છે, એ વાત યાદ રાખવા જેવી છે. ગીતામાં ભગવાને અમસ્થું જ નથી કહ્યું કે, अक्षराणाम् अकारोस्मि – અક્ષરોમાં ‘અ’ એ મારી વિભુતિ છે. શિવ વગર જીવનું અસ્તિત્વ જ નહીં! ૨૭૦૦ વર્ષ પહેલાં રચાયેલી આ વર્ણમાળાની વૈજ્ઞાનિકતાથી વિદેશના વિદ્વાનો ચકિત થાય છે, પણ આપણે મન તો ‘ઘરકી મુરગી દાલ બરાબર!’