ઉત્સવોની ઉજવણીનો દોર કોના હાથમાં?

જિંદગીનું બીજું નામ છે સંઘર્ષ. માણસ જન્મે ત્યારથી મૃત્યુ પામે ત્યાં સુધી એ સતત સંઘર્ષ કરતો હોય છે. પ્રકૃતિના પરિબળો સામે, કૌટુંબિક અને સામાજિક જવાબદારીઓ નિભાવવા માટે, નોકરી ધંધા મેળવવા માટે, તે ટકી રહે તે માટે તથા તેમાં ટોચનું સ્થાન પ્રાપ્ત કરવા માટે, જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં સંઘર્ષ જ સંઘર્ષ પડ્યો છે. જેને આપણે સુખી સમજીએ છીએ તેવો માણસ પણ કોઈ ને કોઈ પ્રકારનો સંઘર્ષ કરતો રહેલો હોય છે. સતત સંઘર્ષ અને તાણ વચ્ચે જીવતો માણસ હળવાશ ઈચ્છે છે. ચિંતામાંથી મુક્તિ ઈચ્છે છે. જવાબદારીઓ અને ઉપાધિ તો બારે દા‘ડા રહેવાની, કોઈ દિવસ તો એ ઉપાધિના પોટલાંને કોરાણે મૂકી નચિંત થઈને જીવનને માણીએ, એવી ઈચ્છા હરકોઈને થાય. મહાકવિ કાલિદાસે કહ્યું છે કે ઉત્સવ પ્રિયા: ખલુ માનવા:. ઉત્સવોએ રણપ્રદેશમાં આવતી મીઠી વીરડી સમાન છે.ઝંઝાવાત ભરેલી જિંદગીમાં માણસને ટકી રહેવાનું બળ આપનાર અનિવાર્ય ઘટક એટલે ઉત્સવ. ઉત્સવો ન હોત તો માણસ ગુંગળાઈમર્યો હોત.

આપણે ત્યાં કેટલાક ઉત્સવો પ્રાકૃતિક, કેટલાક ધાર્મિક, કેટલાક રાષ્ટ્રીય અને કેટલાક સામાજિક મહત્વ ધરાવે છે. ભારત ખેતીપ્રધાન દેશ રહ્યો છે એટલે રવી કે ખરીફ પાક તૈયાર થયા પછી માણસ થાક ઉતારીને હળવો થઈ શકે, સારાં વસ્ત્રો પહેરે, સારું ભોજન પામે, થોડું મનોરંજન મેળવે અને સમાજમાં મુક્ત રીતે હળે મળે તે માટે આપણા પૂર્વજોએ ઉત્સવો ઊભા કર્યા. સાંસારિક સમસ્યાઓ વચ્ચે ભીંસાતો રહેલો માણસ (પૅરોલ પર છૂટેલા કેદીની જેમ) ઉત્સવોની ઉજવણી દ્વારા કામચલાઉ ધોરણે રાહત અનુભવે છે. ઉત્સવ પતી ગયા પછી તો એ જ જૂની રેઢિયાળ જિંદગી અને જીવનના તમામ પ્રશ્નો આપણને હાથકડી પહેરાવવા તત્પર ઊભા જ છે. પૅરોલ એ કાયમી મુક્તિ નથી. દરદીને ઈમર્જન્સીમાં ઈલાજ તરીકે ઓક્સિજનનો બાટલો ચડાવવો પડે, પણ કેવળ ઓક્સિજન પર જીવી શકાતું નથી. ઉત્સવોની અતિરેકતા અને તેમાં પ્રવેશતી વિકૃતિ અનેક પ્રશ્નો સર્જે છે. ક્યારેક દવા પોતે જ રોગનું કારણ બની જાય છે.

મહર્ષિ ચાર્વાકે કહેલું કે દેવું કરીને પણ ઘી પીવું- એટલે આપણા લોકો દેવું કરીને પણ ઉત્સવોનું માન રાખે છે! ફેસ્ટિવલએડવાન્સ અને વિવિધ ઉત્પાદકોની ફેસ્ટિવલ ઓફર આપણને એમાં મદદરૂપ થાય છે. આર્થિક તંગી તો બારે દા‘ડાની! તેથી શું જિંદગીમાં મોજ મજા જ નહીં કરવાની? કેટલાય પૂણ્યો કર્યા હશે ત્યારે મનુષ્યની જિંદગી મળી, તે શું કેવળ હાય હાય કરવા માટે જ?.. તહેવારના દિવસોમાં રૂટિન રસોઈ બનાવીએ તો ઉત્સવો આપણા પર નિસાસા નાંખે. ઉત્સવોમાં કંજુસાઈ કે કરકસર નહીં કરવાની, રડવાનું નહીં, પોતે દુ:ખી છે એવું કોઈને જણાવવા દેવું નહીં. સપરમા દિવસોની આમન્યા રાખવાની! મસ્તીથી જીવવાનું. આમ,સતત ઉપાધિના પોટલાં લઈને જીવતા માણસને તદ્દન ભાંગી પડતા બચાવવાનું કામ ઉત્સવો કરે છે. એકલવાયું કે અંતર્મુખી જીવન જીવતા માણસને ઉત્સવો સમાજાભિમુખ બનાવે છે. નદી, દરિયો, વનસ્પતિ, આકાશ જેવા પ્રાકૃતિક તત્વોથી દૂર થતા રહેલા માણસોને ઉત્સવો પ્રકૃતિ તરફ પાછું વળીને જોવાની ફરજ પાડે છે. જેમ દવા દ્વારા શરીરને  ખૂટતાં તત્વો પ્રાપ્ત થાય છે તેમ ઉત્સવો દ્વારા માણસના જીવનમાં ખૂટતી વાતોની પૂર્તિ થાય છે. એમ પણ કહી શકાય કે ઉત્સવોએ જીવનનું ટૉનિક  છે.

આજની અત્યંત દોડધામ ભરેલી જિંદગીમાં માણસને પોતાના કુટુંબીજનો સાથે નિરાંતે બેસવાનો સમય નથી મળતો, ત્યારે પોતાના સગાં સંબંધીઓ અને નાત સાથેનો સંપર્ક તો ઓછો જ થઈ ગયો હોય, એ સ્વાભાવિક છે. ઉગતો અને આથમતો સૂરજ કે બીજ અથવા પૂનમનો ચાંદ ક્યારે જોયો હશે, છેલ્લું મેઘધનુષ ક્યારે જોયેલું તેય યાદ કરવું પડે. મકર સંક્રાંતિનો તહેવાર કે વસંતપંચમી આપણને કુદરત તરફ જોવાની ફરજ પાડે છે. એકલવાયા થતા જતા માણસને બીજા માણસ સાથે જોડવાનું જરૂરી બન્યું છે, માણસને પ્રકૃતિ સાથે અને ઈશ્વર સાથે જોડવાનું પણ એટલું જ જરૂરી છે. માણસ સુખી હોય કે દુ:ખી, પણ તે પોતાના સમાજને, પ્રકૃતિને અને ઈશ્વરને ભૂલી જાય તે કોઈ હિસાબે ન પરવડે. પૂર્વજોએ કેટલી દીર્ઘદૃષ્ટિ રાખીને આ ઉત્સવો ઊભા કર્યા તેનો વિચાર કરીએ ત્યારે તેમના એ પ્રદાન માટે નમસ્કાર કરવાનું મન થાય.

મકરસંક્રાંતિએ ઉજવાતો પતંગોત્સવ એ સંપૂર્ણપણે પ્રાકૃતિક (ખગોળીય) ઘટના છે, આજના રોકેટ કે અવકાશયાનના જમાનામાં પણ પતંગનું મહત્વ જરાય ઓછું નથી થયું. આબાલવૃદ્ધ સૌ પતંગોત્સવને માણે છે, તલના લાડુ સાથે આયુર્વેદ વણી લેવાયું તે સાથે સ્નેહથી પરસ્પરને જોડવા માટે તલના લાડુ વહેંચીને આનંદ માણતાં શીખવ્યું, સમાજહિત ચિંતક બ્રાહ્મણોને કૃતજ્ઞભાવે લાડુમાં ગુપ્ત રીતે દક્ષિણા આપવાની કે ગરીબોનીં જરૂરિયાત માટે દાનધર્મની મહત્તા ઊભી કરવામાં આવી. ગાયને નીરવામાં આવતા ઘાસચારાના રિવાજ દ્વારા મૂંગા પશુઓ પ્રત્યેની આપણી જવાબદારી પણ સમજાવવામાં આવી. રંગબેરંગી પતંગો ચગાવીને પ્રકૃતિ સાથે તન્મય થવાની મજા આ દિવસોમાં જેટલી આવે તેટલી આડે દિવસે કદી નથી આવતી! પણ હવે એ ભાવના કે સમજણમાં ઓટ આવી ગઈ છે, નુકશાનકારક રંગમિશ્રિત ધારદાર દોરો આકાશે ઊડતા નિર્દોષ પક્ષીઓની પાંખ અને ગળાં કાપી નાંખે છે, વાહનચાલકોને કે રાહદારીઓને પણ હોસ્પિટલ ભેગા થવું પડે છે, આવી ગુનાઈત બેદરકારી રાખવાથી ઉત્સવની ભાવનાને ઠેસ પહોંચે છે તે આપણે વિચારતા નથી.

વસંતઋતુ એ પ્રકૃતિની યુવાની છે. વસંતઋતુમાં પ્રકૃતિમાં ઉન્માદ છવાયેલો માલમ પડે છે. સૃષ્ટિ નવા રંગ રૂપ સજીને મોહક અને માદક બને છે. સર્વત્ર જાણે કામદેવનું સામ્રાજ્ય પ્રવર્તેલું જણાય છે. આહ્લાદક ઠંડી હવા મસ્તી કરવા પ્રેરે છે, કવિઓને કવિતા સ્ફુરે છે તો યુવાન હૈયામાં પ્રેમના અંકુરો ફૂટે છે. એ જ અરસામાં હોળી- ધૂળેટીના મસ્તીભરેલા દિવસો આવે છે. કુદરતે સર્વત્ર વેરેલા અવનવા રંગો આપણને તેના રંગમાં રંગાઈ જવાનું ઈજન આપતા હોય ત્યારે એને નકારી પણ કેમ શકાય! ‘ખુલ્લમ્ ખુલ્લા પ્યાર કરેંગે‘ નું ગાંડપણ છવાઈ જાય, એ વસંતનો પ્રભાવ છે. માણસ કુદરતથી વિમુખ થતો ગયો તેમ તેમ નિર્દોષ આનંદથી દૂર થતો ગયો. કુદરત સાથે ઓતપ્રોત થવા પ્રેરનારો આ રંગોત્સવ માણસના જીવનમાં રંગ ભરનારો, મસ્તી રેડનારો પ્રાકૃતિક ઉત્સવ છે, પણ એમાં ચામડી તથા આંખને નુકસાન કરનારા કૃત્રિમ રંગોનો થતો વપરાશ ચિંતાજનક છે; તેનાથી દૂર રહેવું ઘટે. વૃક્ષોનું આડેધડ નિકંદન નીકળી ગયું હોવા છતાં લાકડાં, છાણાંથી જ હોળી સળગાવવાની જીદ કેમેય છોડી શક્યા નથી એ દુ:ખદ છે.

શીતળા સપ્તમીના દિવસે ચૂલાની પૂજા અને એક દિવસનો વિરામ બરાબર છે, પણ તે દિવસે ઉપવાસ કરવાને બદલે તળેલું અને વાસી ખાવાનો તદ્દન અવૈજ્ઞાનિક રિવાજ કેમ કરતાં ઘૂસી ગયો તે મગજમાં બેસતું નથી, એમ કરવાથી શીતળા અને શીળવા કઈ રીતે નાબૂદ થાય? હકીકતમાં, ચોમાસામાં પાચન તંત્ર મંદ પડતું હોવાથી ચાતુર્માસમાં એકટાણું કરવાનું વૈદો સૂચવે છે. ચોમાસું એટલે માંદા પડવાની ઋતુ, એમાં ભોજન બાબતે સાવધાની રાખવી ખૂબ જરૂરી છે. બળેવના તહેવાર સાથે ભાઈ બેનના નિર્મળ સ્નેહની ગાથા વણાયેલી છે, પરંતુ તેમાંય હવે વ્યાપારિક ગણતરી મંડાય છે. જેટલી મોંઘી રાખડી તેટલા જ મોંઘા ભાવની સાડી- એવાં સમીકરણો મંડાતા હોય ત્યારે ગ્લાનિ ઉપજે. ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના જન્મદિવસે ખાસ રમાતો જુગાર એ ખુદ ભગવાનનું અપમાન છે, જાતમહેનતથી ઊભું કરેલું રાજ્ય યુધિષ્ટિરે જુગારમાં ખોયું, તે બદલ જિંદગીભર તેમણે યુધિષ્ઠિરને માફ કર્યા નથી; એવા મહામાનવના નામને કલંક લગાડીને આપણે કયા પ્રકારની કૃષ્ણભક્તિ કરી રહ્યા છીએ? કોઈ કૃષ્ણભક્તને આ વાત ખટકતી કેમ નથી? કૃષ્ણના કોઈ પણ કૃત્યમાં અંગત સ્વાર્થનો કોઈ અંશ સુદ્ધાં નહોતો, મટકી ફોડવાનો કાર્યક્રમ નર્યો ધંધો થઈ પડ્યો છે. ‘મને શું મળશે ?‘  એની ગણતરી રાખીને થતાં કામોથી કૃષ્ણ સદા આઘો રહે છે.

સાર્વજનિક ઉત્સવો નિમિત્તે રચનાત્મક કાર્યોનું આયોજન થવું જોઈએ. આજે સાર્વજનિક ઉત્સવને નામે લોકો પાસેથી દબાણપૂર્વક પૈસા ઉઘરાવીને તમાસો કરનારા ટપોરીઓના હાથમાં ઉજવણીનો દોર ચાલ્યો ગયો છે. ભક્તિનું ગાંભીર્ય ચાલી ગયું છે અને ઉજવણીના નામે પજવણી ચાલી રહેલી છે. પ્રેમથી કે ભક્તિભાવથી નહીં, પણ નુકસાનના ભયથી લોકો ફાળો આપે છે. અનિષ્ટો સામે રાતી આંખ કરવાને બદલે આંખ આડા કાન કરવાનું વલણ વધતું જાય છે તેથી અનિષ્ટો વેગથી વિસ્તરતા જાય છે. નગરે નગરે, ગામેગામ, ગલીએ ગલીએ ટપોરીઓ દ્વારા જાહેર નાણાંથી તમાસા ચાલી રહેલા છે અને છતાં કોઈ ધર્મપ્રેમીનું લોહી ઉકળતું નથી તેનું આશ્ચર્ય થાય છે. નવરાત્રિમાં ઓરકેસ્ટ્રા અને D.J.ના ઘોંઘાટ થકી શેરી ગરબાનું સત્યાનાશ નીકળી ગયું છે. મોંઘવારી વધ્યાની આપણે બૂમ મારીએ છીએ, પણ જાહેર ઉત્સવો દ્વારા થતી પજવણીમાં અઢળક પૈસો બરબાદ કરવામાં કોઈ પાછું ફરીને નથી જોતું, કોના બાપની દિવાળી! આપણી ઉત્સવપ્રિયતા ઘોંઘાટપ્રિયતામાં ફેરવાઈ ગઈ છે. લોકના પૈસે વિકૃતિ પોષવી એ નરી અધાર્મિકતા છે. દૂધ-પૌંઆથી ઉજવાતી અને ચાંદનીના શીતલ કિરણોઝીલી, સાત્વિક મનોરંજન સાથે ભક્તિભાવ વધારતી નવરાત્રિ અને શરદપૂર્ણિમાને વલ્ગર તમાસાનું ગ્રહણ લાગી ચૂક્યું છે. પૌંઆને સ્થાને ઘારી કેવી રીતે ઘૂસી ગઈ! રાવણના પૂતળાને જાહેરમાં સળગાવવાથી કોઈ દુર્ગુણો નષ્ટ થતાં નથી. ‘સત્યમેવજયતે‘ના સૂત્રની માફક પૂતળાંદહનનો કાર્યક્રમ પણ નિરર્થક છે.

આપણા ઉત્સવો જીર્ણોદ્ધાર માંગે છે;ગાંડપણ તથા અબૌધ્ધિકતા નાબૂદ કરી એને  તાર્કિક બનાવવાની જરૂર છે. અનધિકૃત કબજો જમાવી બેઠેલા અને પબ્લિકના પૈસે મનસ્વી તમાસા કરનાર નિર્લજ્જ તત્વોને દૂર કરી બુદ્ધિમાનોએ સક્રિય થવું પડશે. માત્ર મંડપ ડેકોરેટર્સ, ડીજે, ઓરકેસ્ટ્રા અને મૂર્તિકારોના આર્થિક લાભાર્થે થતી બાબતો બાદ કરી સાદા છતાં ગૌરવભર્યાં આયોજન થવાં જોઈએ. ઉત્સવોને કમાણીનું સાધન સમજી બેસનારા સ્વાર્થી લોકોની ચુંગાલમાંથી બચવું જ પડશે.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s