સ્નેહના સૂકાતા ઝરણાં કે સંસ્કારની કટોકટી ?

હૈયું હચમચી જાય તેવા સમાચાર વાંચ્યા. બારડોલીના કોઈ મનહરભાઈ મિસ્ત્રીની લાશ મળી નહેરમાંથી. બે પુત્રો અને એક પુત્રીના આ પિતાને આત્મહત્યા કરવા સુધી પ્રેરી જનારી વિગતમાં જતાં માલમ પડ્યું કે દીકરી પરણીને સાસરે હતી. બે ભાઈઓને તેમના મા બાપને પોષવા અઘરા લાગ્યા એટલે બાગબાન ફિલ્મની સ્ટોરીની જેમ એકે રાખી માને અને બીજાએ રાખ્યા બાપાને. વહુ જબરી નીકળી. સસરો તેને ભારે પડ્યો એટલે પજવવાનું ચાલુ કરી દીધું. નોકરની જેમ ઘરકામ કરવાની જવાબદારી સોંપી. ખાધા બલ્લે જેને નોકર મળે તે તો પરમ ભાગ્યવાન કહેવાય! સસરો ઘરમાં કચરા પોતું કરે તો જ તેને ખાવાનું મળે, તે પણ માત્ર એક જ રોટલી! રોટલી સાથે શાક ખાવા જોઈતું હોય તો કપડાં ધોવા પડે. દાળ- ભાત જોઈતા હોય તો પચાસ રૂપિયા કમાઈ લાવીને વહુના હાથમાં આપવા પડે. કેવી તાનાશાહી, કેવી લાચારી!! પુત્રવધૂ બનેલી સ્ત્રીના મગજમાં આટલી બધી તુમાખી ક્યાંથી આવીને ભરાતી હશે? સિંહ જેવા પુરુષોએ પોતાના અવસ્થાને કારણે ઘરમાં મિયાંની મિંદડી થઈને જીવવું પડે એ કેવી દયાજનક સ્થિતિ? લાંબા સમય સુધી બાપાએ આ અપમાન વેઠ્યું પણ સહનશક્તિની હદ આવી ત્યારે મોતને વહાલું કર્યું. સ્યૂસાઈડ નોટમાં લખી ગયા કે મારી લાશ મારા પુત્રોના હાથમાં સોંપશો નહિ! મૃતદેહ મળ્યો. પંચક્યાસ થયો. ગામલોકોએ સ્મશાનમાં દીકરીને બોલાવી. લોકેલાજે બંને ભાઈઓ પણ આવ્યા. સ્યૂસાઈડ નોટ વાંચીને ગુસ્સા પર કાબુ ન રહેતાં ગામલોકોની હાજરી વચ્ચે બહેને બંને ભાઈઓને ગાલ પર તમાચા ઝીંકી દીધા અને સ્મશાનની બહાર કાઢી દીધા. પિતાના અગ્નિસંસ્કાર પત્યા પછી સીધી પોલીસ સ્ટેશને પહોંચી, એની ફરિયાદ પરથી બંને પુત્રો અને પુત્રવધૂઓની ધરપકડ થઈ. જેમણે જેમણે આ વાત જાણી તેમને જરૂર આઘાત લાગ્યો. સ્ત્રીસશક્તિકરણની ઝૂંબેશને ફટકો પડે એવી આ દુર્ઘટના છે. માથાફરેલ પુત્રવધૂઓ જેમને માથે ઠોકાઈ હોય તેવા વૃદ્ધોની યાતના અરેરાટી ઉપજાવનારી હોય છે. આવા નમૂનાને જન્મ આપવા બદલ એમના મા બાપને શરપાવ મળવો જોઈએ!

‘કભી કભી‘ કોલમમાં લેખક દેવેન્દ્ર પટેલે સૂરતમાં બનેલી આવી જ એક ઘટના એક વરસ પહેલાં લખેલી તેનું સ્મરણ થઈ આવ્યું. સૂરતના સુસંસ્કૃત વિસ્તારના એક પરિવારમાં બે પુત્ર અને ત્રણ પુત્રીઓના મા બાપની વીતકકથા વાંચીને અરેરાટી થાય. ત્રણ પુત્રીઓ પરણીને ઘરમાંથી વિદાય થઈ. તેમની રીતે સાસરામાં ગોઠવાઈ ગઈ. મોટા પુત્રને આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ કુટુંબમાં પરણાવેલો. પુત્રવધૂ પિયરમાં સૌની લાડકી તે સારો એવો કરિયાવર લઈને આવેલી. સંયુક્ત કુટુંબમાં રહેવાનું ન ફાવતાં તેના બાપાએ બે બેડરૂમ કિચનનો ફ્લેટ ખરીદી આપેલો ત્યાં તેણે પોતાની મરજી મુજબનો સંસાર ઊભો કર્યો. સાસુ સસરાની જફા મટી ગઈ.

નાનો દીકરો કોલેજમાં ભણતો હતો. છેલ્લા વરસમાં હતો. ભણતર પૂરું થાય પછી એને પરણાવવાનું વિચારતા હતા ને એક દિવસ અચાનક દીકરાને તાવ આવ્યો, બીમારી વધતી ગઈ, હોસ્પીટલમાં દાખલ કર્યો. સારવાર પાછળ ખૂબ પૈસા વેર્યા, પણ બીમારી પ્રાણઘાતક નીવડી. નાનો દીકરો ને વહુ ઘડપણમાં સેવા કરશે એવું આશ્વાસન હતું તે પણ ઠાલું નીકળ્યું. દીકરાના અકાળે થયેલા અવસાનથી વૃદ્ધ મા બાપને માથે આભ તૂટી પડ્યું. પુત્ર વિરહમાં વલોપાત કરતી મા પણ વધુ જીવી ન શકી. ‘છેવટે તો આપણે બે જ હોઈશું!‘ એવી સ્થિતિનું વર્ણન કરતો વોટ્સેપ મેસેજ તો ઘણાએ વાંચ્યો હશે; એકલા રહી જનાર પર શી વીતતી હશે તેની કલ્પના અતિ બિહામણી છે. પતિ બિચારો એકલો થઈ ગયો. એકલવાયું જીવન જીવવાનું અઘરું હતું. ઢળી ગયેલી અવસ્થા અને જુવાનજોધ દીકરાના મૃત્યુથી ભાંગી પડેલ તથા જીવનસાથી વિહોણા એ વૃદ્ધનો જીવનમાંથી રસ જ ઊડી ગયો હતો. લોકે લાજે દીકરો પોતાના ફ્લેટ પર લઈ ગયો. વહુનું મોઢું ચડી ગયું, આ બલા ક્યાંથી વળગી! વર જોડે પણ હસવા બોલવાનું બંધ કીધું અને સસરા જોડે ભિખારી જેવો વ્યવહાર કરવા લાગી. સસરાને સવારે ચા પીવાની ટેવ, પણ ત્રણ ચાર વાર માંગે ત્યારે કલાક પહેલાં ઊકાળેલી ઠંડી ચા ઠોંસે! વડીલને રીબાવવામાં કયો પાશવી આનંદ મળતો હશે, આવી વીરાંગનાઓને? વહુનું ફુંગરેલું મોં જોઈને ખાવાનું માંગતાંયે ગભરાટ છૂટે. ગણતરીની રોટલી ને શાક જે મળે તેનાથી ચલાવી લેવાનું. દાળભાત તો પંદરેક દિવસે મળે. વહુની ગેરહાજરીમાં દીકરાને એક દિવસ વાત કરી કે ‘ભાઈ, હું અડધો ભૂખ્યો રહું છું‘, પણ એણે વાત એક કાને સાંભળી ને બીજા કાનેથી કાઢી નાંખી. વિસનખીનો આટલો બધો ધાક!

કેટકેટલી બાધા રાખીને માણસ ભગવાન પાસે સંતાનની માંગણી કરે, કેવી કેવી અગવડો વેઠીને સંતાનોને સગવડ આપવાનો પ્રયત્ન કરે. તેમના ભાવિ સુખ માટે ભણાવે, ઉત્સાહથી પરણાવે અને પછી તેમના જ હાથે અવહેલના પામે! ભગવાનનું ઉત્કૃષ્ટ સર્જન એટલે માણસ એમ લખવા બોલવાની આપણે ફિલસૂફી છાંટીએ અને એ જ ઉત્કૃષ્ટ સર્જન જ્યારે હૈયે લાત મારે ત્યારે ભગવાન પરની આસ્થા પણ ડોલી જ જાય. જાનવર કરતાંયે જાય એવું જીવન જોઈને ઘૃણા છૂટે. એક દિવસ દીકરાએ કહ્યું કે ‘તમે રહેતા હતા તે મકાન અમારા નામ પર કરી દો.‘ દીકરાએ ડોક્યુમેન્ટમાં જ્યાં સહી કરવાનું કહ્યું ત્યાં બાપાએ સહી કરી આપી.

બીજા જ દિવસથી વીસનખીએ નહોર ભરાવવા માંડ્યા. ‘આખો દિવસ શું ઘરમાં પડ્યા રહો છો?‘ સસરા સમજી ગયા, જમ્યા પછી નજીકના મંદિરે જઈ બાંકડા પર સૂવાનું ગોઠવ્યું; ઠંડી હોય કે તાપ હોય. ઓશિયાળાની જેમ ઘરમાં જવાનું અને જે કંઈ વધ્યું ઘટ્યું હોય તે ખાવાનું; ન હોય તો ભૂખ્યા સૂઈ રહેવાનું. એક દિવસ ન રહેવાયું એટલે બોલાઈ ગયું કે ‘વહુ, તું આ જે કરે છે તે સારું નથી. તારા સંતાનો આ બધું જૂએ છે, મુજ વીતી તુજ વીતશે…‘ વહુએ લાકડી શોધી કાઢીને સસરાની ધોલાઈ કરી નાખી. સાંજે દીકરાને વાત કરી તો તે પણ એલફેલ બોલી ગયો. વૃદ્ધની સ્થિતિ જાયે તો જાયે કહાં જેવી થઈ. એટલે જ નરસિંહ મહેતાએ ફરિયાદ કરતાં ગાયું હશે કે ‘ઘડપણ શીદ મોકલ્યું?‘ ઘડપણ એ માનવજીવનનો મોટો અભિશાપ હશે?

માર ખાઈ ખાઈને ત્રાસી ગયા. પત્નીને યાદ કરતાં બોલે કે ‘મને એકલો મૂકીને તું ચાલી ગઈ એના કરતા હું જ મરી ગયો હોત તો સારું થાત.‘ મરવાની વાત યાદ આવતાં રેલના પાટા પર જઈને સૂઈ ગયા, પણ મોત એમ કંઈ રેઢું થોડું જ પડ્યું છે? ઓળખીતા પારખીતા જોઈ ગયા એટલે સમજાવીને પાછા લાવ્યા, પણ વહુ દીકરામાં શરમનો છાંટો હોય તો ને? સુધરે એ બીજા! સંવેદનાહીન માણસો, સાવ નપાવટ! નહાવા માટે ગરમ પાણી મળતું હતું તેય બંધ થઈ ગયું. ઠંડું નહાવાની પ્રકૃત્તિ નહિ. દુર્બળ દેહ, બીમારીને પેસતાં વાર નહિ લાગે. બપોરે મોડેથી નહાય અથવા શિયાળાની કડકડતી ઠંડીમાં તો નહાવાનું જ માંડવાળ કરવું પડે.

એક દિવસ એક વૃદ્ધાશ્રમમાં રહેવા તેઓ ચાલી નીકળ્યા. મેનેજરે કહ્યું કે સગાં વહાલાંને લઈને આવો, ખર્ચ કોણ ભોગવશે? વૃદ્ધાશ્રમે પણ ન સંઘર્યા એટલે ભત્રીજાઓને ઘરે ગયા. આજીજી કરી કે મને ગમે ત્યાં મૂકી આવો, પણ મારે દીકરાના ઘરે જવું નથી. ખૂબ વિચારને અંતે તેઓ સાબરકાંઠાની એક સંસ્થામાં મૂકી આવ્યા. એ એક એવી સંસ્થા કે જ્યાં રક્તપિત્તના દર્દીઓની સારવાર અને મંદબુદ્ધિના બાળકોની સારી માવજત કરે છે. અહીં એ વૃદ્ધ સુખેથી રહે છે. સવારે ગરમાગરમ ચા- નાસ્તો મળે છે. કપડાં, થાળી વાડકો ધોવા માટે વોર્ડ બોય છે. નહાવા માટે ગરમ પાણી છે. બે ટાઈમ પૌષ્ટિક પૂરતું ભોજન મળે છે. તેઓ રોજ ગીતા વાંચે છે. તેમને હવે એક નવો પરિવાર મળ્યો છે; તેઓ ખુશ છે.

અમિતાભ બચ્ચનની હિંદી ફિલ્મ ‘બાગબાન‘ અને કે.કે સાહેબની ગુજરાતી ફિલ્મ ‘વિસામો‘ જેમણે જોઈ હશે તેમણે એ ફિલ્મો જોતી વખતે અસહાય વૃદ્ધોની પીડા અનુભવી હશે. પ્રફુલ્લ દવેના દર્દભર્યા કંઠે વિસામો ફિલ્મમાં ગવાયેલું એ ગીત ‘એક પારેવડાંની જોડ હતી‘ પ્રેક્ષકોના હૈયામાં ચિરા પાડતું અનુભવાય છે. ‘ચણી ચણીને ચાંચ તણખલાં હોંશે બાંધ્યો માળો, સંસારની બાજી વિખાણી હસતો ઉપરવાળો!‘ જેણે આંખો અને પાંખો આપી એ જનક અને જનેતા જ જેને માથા પરનો ભાર લાગે એ જીવતરને ધિક્કાર છે. સાથે મળીને જે દંપતિએ સુખ દુ:ખ વેઠી જીવન સંઘર્ષ કર્યો, પોતાના સુખ પર પૂળો મૂકીને સંતાનોનું જીવન સુખી બને એ માટે જેઓ ઘસાઈ છૂટ્યા એમને જ્યારે વિસામો લેવાની ઘડી આવી ત્યારે એમના પ્રેમની અદેખાઈ કરે, એમની મજાક ઉડાવે ત્યારે તેઓ માણસ હોવાની તમામ લાયકાત ગુમાવે છે. આવનારી તો પારકા ઘરથી આવી હોય, એણે સાસુ સસરાનો સંઘર્ષ જોયો ન હોય; એને તો એવુંયે લાગે કે તમારાથી થતું હશે ને કીધું હશે એમાં શી મોટી ધાડ મારી? પણ પોતાનું સંતાન જ્યારે પાણીમાં બેસી જાય ત્યારે મા બાપના મનમાં શું થતું હશે? અરેરે, મારો જ રૂપિયો ખોટો નીકળ્યો? આ રૂપિયો ખોટો નીકળે એની વેદના ભારે પીડાદાયક હોય છે.

ભણેલી અને નોકરી વ્યવસાય કરતા કરતા યે ગૃહસ્થાશ્રમની તમામ જવાબદારીઓ નિષ્ઠાથી નિભાવનારી મહિલાઓ પણ આ સમાજમાં છે. જેઓ પોતાની કમાણીમાંથી સાસુ સસરાને પ્રેમથી પોષે છે એટલું જ નહિ તેમના વતીની તમામ સામાજિક જવાબદારીઓ પણ નિભાવે છે. કુટુંબમાં પતિ ક્યારેક ફરજ ભૂલે અથવા મન નાનું કરે તોયે પત્ની તેને મનાવીને બાજી ઠેકાણે પાડે અને કુટુંબની પ્રતિષ્ઠા જાળવે એવા ઉદાહરણો પણ આપણી આંખ સામે તરવરે છે; તે સૌને નમસ્કાર કરવાનું મન થાય, તેમના મા-બાપને અભિનંદન આપવાનું મન થાય પણ એ જ સન્નારીની વૃદ્ધાવસ્થામાં જ્યારે બદહાલત થાય અને એણે જ્યારે દીકરા વહુની તુમાખી સહન કરવાની આવે ત્યારે આપણે કેવી સંવેદના અનુભવીશું? આવા દાખલા હવે વધતા જાય છે.

વૃદ્ધાશ્રમો વધતા જાય છે એ આનંદના સમાચાર છે કે મોંકાણના? કુટુંબવ્યવસ્થા તૂટે અને વૃદ્ધોએ નિરાધાર નિ:સહાય બની ઠોકર ખાતા, અડલાતાં થઈ જાય એટલે તેમને રાહત આપવા માટે વૃદ્ધાશ્રમો બને છે. ગુનાનું પ્રમાણ વધારે હોય ત્યાં પોલીસ સ્ટેશનની જરૂર ઊભી થાય છે. અદ્યતન સાધનોથી સજ્જ મોટી મોટી હોસ્પીટલો બને એ ગૌરવની વાત નથી; એ હોસ્પીટલો સમાજના અનારોગ્યની ચાડી ખાય છે. શ્રેષ્ઠ વાત એ છે કે કોઈએ હોસ્પીટલમાં ભરતી થવાનો વખત જ ન આવવો જોઈએ; શ્રેષ્ઠ વાત એ છે કે પોલીસ સ્ટેશન કે કોર્ટના પગથિયાં જ ન ચડવા પડે અને શ્રેષ્ઠ વાત એ જ છે કે કોઈ વૃદ્ધને પરિવાર છોડીને વૃદ્ધાશ્રમોની વાટ ન પકડવી પડે!

વોટ્સેપ પર જ એક લઘુ નવલકથા વાંચવા મળી તે પ્રસ્તુત છે; ‘ વૃદ્ધાશ્રમમાં બે વેવણો ભેગી થઈ ગઈ!‘ સમજો તો ઘણું સમજાઈ જાય તેમ છે.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s