દેવોનું વતન- દેવભૂમિ વિશે કિંચિત્

દેવો કાલ્પનિક છે. મનુષ્યમાં જુદા જુદા સદગુણો વિકસાવવા માટે દેવોને પ્રતીક બનાવીને તેમનું ધ્યાન. જાપ અને તે ગુણ વિકસાવવાનો સભાન પ્રયાસ કરીને દેવની પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત કરવી એનું નામ જ ભક્તિ એમ આપણે જોયું, પણ આ તો એક જુદો મુદ્દો થયો. સમાજમાં તો એવી જ માન્યતા પ્રવર્તતી આવી છે કે દેવો અંતરિક્ષમાં વસે છે. વાયુ સ્વરૂપે કે પછી અદૃશ્ય રીતે રહે છે અને સાધકની સાધનાથી પ્રસન્ન થઈને તેની સમક્ષ હાજરાહજુર પ્રગટ થાય છે.સાધકને ઈચ્છિત વરદાન માંગવાનું કહે છે અને માંગણી રજુ થાય કે તરત જ ‘તથાસ્તુ‘ કહીને અલોપ થઈ જાય છે. કેટલાક લોકોને દુન્યવી પદાર્થોની જરૂર હોય છે તેઓ સાંસારિક માંગણીઓ રજુ કરે અને કેટલાક સાધકો લખ ચોરાસીની આવન જાવનના ત્રાસથી મુક્ત થવા મોક્ષધામ, અક્ષરધામની ઈચ્છા રાખે છે. સ્વજનોના અવસાનના સમાચાર લખતી વખતે તેઓ દેવલોક પામ્યા, વૈકુંઠવાસી કે કૈલાસવાસી થયા, કાળધર્મ પામ્યા, સ્વર્ગવાસી થયા એવું લખવાનો રિવાજ આપણે ત્યાં છે. આપણી શ્રદ્ધાને અનુરૂપ જીવાત્મા જે તે દેવની સમીપ પહોંચ્યો એમ આપણે માનીએ છીએ. એ માન્યતાને ચકાસવાની કોઈ જરૂર આપણને લાગતી નથી. માનવું હોય તે માને અને ન માનતું હોય તે નમ્રતાથી બે હાથ જોડીને શ્રદ્ધાળુની શ્રદ્ધાને વંદન કરે. નાહકનું ચોળીને ચીકણું કરનાર કે વિવાદ ઊભો કરનારનું માન રહેતું નથી. છતાં જિજ્ઞાસુઓનું મન ઠરીને બેસતું નથી. તેમની શોધ ચાલુ જ રહે છે.

સ્વર્ગ નામનો કોઈ પ્રદેશ હોય અને ત્યાં અનેક દેવોના નિવાસ સ્થાન કે નગરો હોય અને મૃત્યુ પછી આત્મા ત્યાં જતો હોય એવી કલ્પના લોકો કરતા આવ્યા છે. ‘આપ મૂઆ વિણ કોઈથી સ્વર્ગે નહિ જવાય‘ એવી કહેવત પણ ખૂબ પ્રચલિત છે. સ્વર્ગમાં જવું હોય તો આ દેહ છોડીને જવું પડે, જીવતે જીવત સ્વર્ગમાં જઈ શકાતું નથી. સ્વર્ગ એટલે સુખની પરાકાષ્ઠા! દુ:ખનું નામોનિશાન નહિ! આપણે માનતા આવ્યા છીએ કે જનેતાના ચરણોમાં સ્વર્ગ છે. જે સ્થાન પર માણસ સર્વ ચિંતાથી મુક્ત હોય અને પોતે જાણે આનંદના ઉદધિમાં પરમ તૃપ્તિ અનુભવતો હોય એવી સ્થિતિને સ્વર્ગીય સુખની ઉપમા આપવામાં આવી છે. એટલે કે સ્વર્ગનું સ્થાન આપણા ભાવજગતમાં છે. આપણે ઇતિહાસમાં શીખ્યા છીએ કે મોગલ બાદશાહ જહાંગીરે પહેલીવાર સૌંદર્યધામ કાશ્મીર જોયું ત્યારે એના મુખમાંથી શબ્દો નીકળી પડ્યા, ‘પૃથ્વી પર ખરેખર સ્વર્ગ ક્યાંયે હોય તો તે અહીં છે, અહીં છે, અહીં જ છે!‘ કોઈને સ્વિત્ઝરલેન્ડમાં સ્વર્ગ લાગે તો કોઈને કેરળના પ્રાકૃત્તિક સૌંદર્યમાં સ્વર્ગની ઝાંખી થાય. સૌંદર્ય માણસના મનની આંખોમાં છે એટલે કચ્છના રણમાં પણ માણસ સ્વર્ગની અનુભૂતિ કરે એ શક્ય છે! જ્યાંથી નજર હઠવાનું નામ નહિ લે, પગ ચોંટડૂક થઈ પડે, જ્યાંથી પાછા આવવાનું મન જ નહિ થાય એવી જગ્યા એટલે સ્વર્ગ, એવી વ્યાખ્યા કરીને આપણે મન મનાવી લીધું છે.

આપણે ઉત્તરાખંડના ચારધામની યાત્રા કરવા જઈએ ત્યારે હરદ્વાર સ્ટેશને ઉતર્યા પછી ઋષિકેશ થઈને જમનોત્રી, ગંગોત્રી બદરિનાથ અને કેદારનાથ જઈએ છીએ. હરદ્વાર માટે બે જુદા જુદા શબ્દો વપરાતા આવ્યા છે. ‘હરદ્વાર‘ અને ‘હરિદ્વાર‘ હર એટલે મહાદેવ અને હરિ એટલે વિષ્ણુ. જેને શિવલોકમાં જવું હોય તે હરદ્વારથી જાય અને વિષ્ણુલોકમાં જવું હોય તે હરિદ્વારેથી જાય; સ્થળ તો તેનું તે જ!  જે હોય તે દરેકની શ્રદ્ધાનો સવાલ છે, પણ અહીંથી ઉપર ચઢતા જઈએ એટલે દેવભૂમિ તરફ આપણું પ્રયાણ થઈ રહેલું છે એમ સમજાય. યમુના એટલે યમની બહેન. સાક્ષાત મૃત્યુના દેવની એ બહેન. યમુના એ તાપીની જેમ સૂર્યપુત્રી છે. શું ઉત્તરાખંડ એ દેવોનો પ્રદેશ હશે? ગંગા નદીને સુરસરિ કહેવામાં આવી છે. ગોમુખથી ગંગા નીકળે છે અને ગંગોત્રીથી તે અઢાર કિલોમીટર દૂર છે. ગ્લેસિયરમાંથી ગંગા પ્રગટ થાય છે. શિવજીએ સ્વર્ગની નદી ગંગાને જટામાં ઝીલીને હળવેકથી પૃથ્વી પર ઊતારી તે સ્થળ ગંગોત્રી, એવું વર્ણન પુરાણોમાં આવે છે. અહીં ગૌરી કુંડ આવેલો છે. પહાડોને ચીરતો જલપ્રવાહ આગળ ભાગે છે તેને ભાગીરથી કહેવામાં આવે છે, દેવપ્રયાગ જતાં સાત નદીઓનો પ્રવાહ ભેગો થઈને ગંગા નામ ધારણ કરે છે.

કેદારનાથ પહોંચીએ, જ્યોતિર્લિંગના દર્શન કરીએ અને ત્યાં રાત્રિવાસ કરીએ તો એવી અનુભૂતિ થાય છે કે જાણે આપણે સ્વર્ગમાં જ છીએ. આ પ્રદેશને દેવભૂમિ કહેવામાં આવે છે તે નામ સાર્થક જ છે. બદરિનાથથી ત્રણ માઈલ દૂર આવેલા માના ગામમાં મહર્ષિ વેદવ્યાસજીની અને ગણેશજીની ગુફાઓ છે. વ્યાસગુફામાંથી વેદવ્યાસજી મહાભારતના શ્લોકો બોલે અને ગણેશગુફામાં બીરાજમાન ગણેશજી તે લખે એવી કથા છે. અહીં સરસ્વતી નદી છે. પાંડવો હિમાડો ગાળીને સદેહે સ્વર્ગે જવા પ્રયાણ કર્યું ત્યારે આ નદીને ઓળંગવાની હતી. ભીમસેને એક વિશાળ પથ્થર મૂકીને પુલ બનાવી દીધો અને તેના પર થઈને તેમણે સ્વર્ગારોહણ કીધું એવી દંતકથા છે અને એ વિગત દર્શાવતું પાટિયું પણ ત્યાં મૂકેલું છે. અહીં અલકનંદા અને સરસ્વતી નદીનો સંગમ રચાય છે. સરસ્વતી લુપ્ત થાય છે. તો શું મહાભારતમાં વર્ણવેલા સ્વર્ગના દ્વાર અહીં જ છે?

મહાભારતમાં તો એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે યુદ્ધ પહેલાં શિવજી પાસે પાશુપત્યાસ્ત્ર લેવા ગયેલા અર્જુનનું શિવજી સાથે યુદ્ધ થયું હતું. અર્જુન ઈન્દ્રનો પુત્ર હોવાથી તેની સહાય લેવા માટે તે સદેહે ઈન્દ્રપુરી ગયો હતો. પિતા ઈન્દ્ર પુત્ર અર્જુનના મનોરંજન માટે સ્વર્ગની અપ્સરા ઉર્વશીને તેની પાસે મોકલે છે. ધ્યેયનિષ્ઠ અર્જુનને દિવ્ય અસ્ત્રો પ્રાપ્ત કરવા સિવાય બીજા કશામાં રસ ન હોવાથી ઉર્વશીની પ્રણયચેષ્ટાનો કોઈ પ્રતિસાદ આપતો નથી પરિણામે અપમાનિત થયેલી ઉર્વશી અર્જુનને નપુંસકતાનો શાપ આપે છે. આ બધી કથા દ્વારા તો એવું ફલિત થાય છે કે માણસ સદેહે પણ સ્વર્ગે જઈ શકતો હશે.

વેદમૂર્તિ પદ્મભૂષણ પંડિત શ્રીપાદ દામોદર સાતવળેકરજી દ્વારા સ્થાપિત ‘સ્વાધ્યાય મંડળ‘ કિલ્લા પારડીના મુખપત્ર ‘વેદસંદેશ‘ ના જુન ૨૦૧૮ના અંકમાં એક રસપ્રદ માહિતી સાંપડે છે. મહાભારત અને પુરાણકાળની ભૂગોળ સમજાવતાં સાતવળેકરજી લખે છે-

‘સ્વર્ગલોક- ત્રિવિષ્ટપતે આજનું તિબેટ. ત્રિવિષ્ટપ શબ્દનો અપભ્રંશ તિબેટ થયો છે. એ સ્વર્ગમાં મર્યા પછી જ જવાય એમ માનવાનું નથી. અર્જુન સદેહે સ્વર્ગના રાજા ઈન્દ્ર અને શંકર પાસે શસ્ત્રો લેવા સ્વર્ગમાં ગયો હતો. પાંડવો પણ સદેહે ગયા હતા. મહાભારતના સ્વર્ગારોહણ પર્વમાં તિબેટ જવાનો રસ્તો પણ બતાવેલો છે. એ પર્વ વાંચવાથી અને એ માર્ગનો નકશો જોવાથી સ્વર્ગને લગતો બધો સંદેહ દૂર થઈ જશે. ટૂંકમાં આજનું તિબેટ તે જ ત્યારનું ત્રિવિષ્ટપ સ્વર્ગ હતું. ત્યાં દેવોના રાજા ઈન્દ્ર રહેતા હતા. એનો અધિકાર સ્વર્ગ (તિબેટ), માનવલોક (આર્યાવર્ત) અને પાતાળ (કોંકણ) એ ત્રણે પર હતો. એને જ ત્રિલોક તરીકે ઓળખવામાં આવતું.

આ સ્વર્ગમાં દેવ જાતિનું રાજ્ય હતું. ત્યારના ભારતવાસીઓનું નામ આર્ય અને પાતાળ લોકનું નામ ‘સર્પલોક‘ હતું.ત્યાં સર્પજાતિના લોકો રહેતા હતા. સમુદ્ર તટનો દક્ષિણ તરફનો પ્રદેશ  ‘પાતાળ‘ ને નામે ઓળખાતો હતો. એ પાતાળ દેશની કન્યાઓ સ્વરૂપવાન હતી. આર્યો તેની સાથે લગ્ન પણ કરતા. કોકણદેશ એટલે મુંબઈથી કારવાડ સુધીનો પ્રદેશ, આમ સ્વર્ગલોક, મનુષ્યલોક અને પાતાળ ઉપર જણાવ્યા મુજબ હતા અને તે પ્રદેશોમાં લોકો છૂટથી આવજા પણ કરતા. માનવલોકમાંથી ઘણાં વૃદ્ધાવસ્થામાં તપશ્ચર્યા કરવા એ જ સ્વર્ગમાં તિબેટ જતા અને ત્યાં દેહમુક્ત થતાં. એટલે જ સ્વર્ગવાસ, કૈલાસવાસ, વૈકુંઠવાસ એ શબ્દો મૃત્યુવાચક  હતા અને આજે પણ મનાય છે. જીવનને અંતે ત્યાં જઈને દેહત્યાગ કરવો એ શ્રેષ્ઠ પુરુષો માટે ઉત્તમ માનવામાં આવતું હતું.

ભૂતલોક એટલે આજનું ભૂતાન. મરણ પછી ભૂત થનારાઓનું ભૂતલોક એ માન્યતા બરાબર નથી. ભૂતલોક નામની માનવજાતિ હતી. અને એમનો રાજા કૈલાસમાં રહેતો હતો. એ લોકો પણ ભારતમાં આવતા અને ભારતના લોકો કૈલાસમાં જઈને રહેતા. વૈકુંઠ એ ઉપેન્દ્રનું સ્થાન હતું. આજે પણ ત્યાં વિષ્ણુપદ મોજૂદ છે. સ્વર્ગદ્વાર, સ્વર્ગકપાટ, વિષ્ણુપદ આજે પણ મોજૂદ છે. ઈન્દ્ર- ઉપેન્દ્ર એ પ્રમુખ- ઉપપ્રમુખની માફક માનવાના છે. ઉપેન્દ્ર ભારતના રાજ્યવ્યવહારની સંભાળ રાખતા એટલે એમને નારાયણને નામે ઓળખવામાં આવતા. નારાયણનો અર્થ થાય નરેષુ અયનમ યસ્યા- માનવલોકમાં જે આવજા કરે તે. ગંગા નદીને ત્રિપથગા (ત્રણે લોકમાં વહેતી નદી) કહેવામાં આવી છે કેમ કે તિબેટ, આર્યાવર્ત અને સમુદ્રતલ પ્રદેશમાં વહે છે.

ગંધર્વલોક- અપ્સરાઓનો દેશ મધ્ય હિમાલયમાં છે. અહિગણ દેશ અફઘાનિસ્તાન- અફઘાન છે. એ પિશાચ દેશ હતો. પિશાચનો અર્થ ‘પિશિતાસ‘ છે એટલે લોહી પીનારા માંસભક્ષી. એને મરણ પછીની પિશાચયોનિ ગણવાની નથી.

અસીરિયા એટલે અસુર દેશ. ત્યાંના લોકો અસુર લોક તરીકે ઓળખાતા. દાન્યુબ નદીની પાસેનો પ્રદેશ ‘દાનવ‘ ને નામે ઓળખાતો. અસુર અને દાનવ એ બે જુદા હતા. બાક્ટ્રિઆ દેશમાંથી બક લોકો ભારતમાં આવ્યા હતા. એ બક લોકોને ભીમસેને માર્યા હતા. વૃત્ર દેશ દક્ષિણ રશિયામાં હતો. અને ‘રાક્ષસ‘ રશિયાના રહેવાસી હતા. આ લોકો આર્યને સતાવતા. તેમને હઠાવવા માટે ઉપેન્દ્રે- વિષ્ણુએ પ્રયત્ન કરવો પડતો.

સાતવળેકરજીના મત મુજબ તો તિબેટનો પ્રદેશ એ સ્વર્ગ હોવો જોઈએ. જો આ વાત સત્ય હોય તોયે એક સવાલ તો મનમાં ઊભો જ રહે છે કે એક વેળાના સમૃદ્ધ સ્વર્ગનું પતન ક્યારે થયું, કેવી રીતે થયું, દેવતાઓ બધા ક્યાં ગયા સ્વર્ગની જાહોજલાલી ક્યાં અદૃશ્ય થઈ ગઈ. શું આખી દેવસૃષ્ટિ અંતરિક્ષમાં ચાલી ગઈ હશે? વિજ્ઞાનીઓએ મોકલેલા અવકાશયાનોના કેમેરા પણ એ દેવસૃષ્ટિની તસવીરો લઈ શક્યા નથી. તો શું સ્વર્ગ  કપોળપલ્પિત સ્થાનનું નામ છે? એમ લાગે છે કે ફિલોસોફી, વિજ્ઞાન અને સાહિત્યિક વાર્તાઓનું કચુંબર થઈ ગયું છે!

પ્ર. મિ.

હોલી આયી હૈ

ફેબ્રુઆરી મહિનાની શરૂઆત કે જાન્યુઆરી મહિનાના અંતમાં વસંત ઋતુ આવે અને વસંતપંચમીના તહેવારથી વસંત ઋતુની શરૂઆત થાય છે .

વસંત એટલે નિસર્ગનો છલકાતો વૈભવ. વસંત એટલે જીવન ખિલવવાનો ઉત્સવ. વસંતઋતુ એટલે તરુવરોનો શણગાર. વસંત એટલે નવપલ્લવિત થયેલું, ખીલેલું, આમ્રકુંજોની મહોરની માદક સુવાસથી મહેંકી  ઊઠેલું ઉલ્લાસ અને પ્રસન્નતાથી છલકાતું નિસર્ગનું વાતાવરણ. અને તેમાંયે કોયલનું મધુર કુંજન પણ મનને આનંદવિભોર બનાવે છે.

વસંત એટલે એક રીતે કહીએ તો શૃંગારની ઋતુ, ઉન્માદની ઋતુ, ગાંડપણની ઋતુ. અવિવેક કરવાની ઋતુ. એના પર સંયમ ન રાખવામાં આવે તો માણસનો ઉન્માદ ફાટીને આસમાને પહોંચે. ઉન્દથી માણસ બહેકી જાય. આ ઋતુમાં આવતો હોળી-ધૂળેટીનો તહેવાર એટલે ગાંડપણનો મહોત્સવ. વરસના બારે મહિના સંયમ અને આમન્યાનો મને ક-મને ભાર વેંઢારનારો માણસ આ તહેવારમાં થોડોક વખત ખુલ્લાપણાનો અનુભવ કરવા લલચાય છે. પ્રકૃતિ એમાં મદદરૂપ થાય છે. માણસને થાય છે કે નથી જોઈતું આ સભ્યતાનું બંધન! ક્યારેક તો શરમ છોડીને વર્તવાની જીવનમાં છૂટ હોવી જોઈએ. એમ ન થાય તો જીવ ગુંગળાય. સતત ગુંગાળાયા કરવા કરતાં બે દિવસ મુક્તિની હવા માણી લેવી સારી. જેને જે કહેવું હોય તે છો કહેતા. ખૂદ પ્રકૃતિ જ માણસને પ્રાકૃત થવાનું આમંત્રણ પાઠવતી હોય ત્યારે સભ્યતા જાય તેલ લેવા! મન ગીત ગાવા લાગે છે, ‘તું રંગાઈ જા ને રંગમાં!…‘

હોળી કંઈ હિંદુઓનો જ તહેવાર નથી. મનુષ્યમાત્રનો તહેવાર છે. સૃષ્ટિ પોતે જ જ્યારે શૃંગારરસનું મૂર્તિમંત રૂપ ધારણ કરતી હોય ત્યારે સૃષ્ટિનું અભિન્ન અંગ એવો કોઈપણ સજીવ શૃંગારથી અલિપ્ત કેવી રીતે રહી શકે? ખેતી પ્રધાન દેશમાં નવો પાક લણાઈને ખેતરમાંથી ખળાંમાં આવી ગયો હોય અને ત્યાંથી બજારમાં પણ પહોંચી ગયો હોય ત્યારે વિશ્રાંતિ પામેલો માણસ ગમ્મત મસ્તીએ ચડીને થાક ઉતારે અને જિંદગીના રસને માણે એ સ્વાભાવિક છે.

હોળી વિષે પ્રચલિત પૌરાણિક કથા અનુસાર અસુર રાજા હિરણ્યકશ્યપુનો પુત્ર પ્રહલાદ રાજાજ્ઞા અને પિતૃ આજ્ઞા અવગણીને ભગવાનનું નામ લેતો હતો તેને મારી નાખવાના અનેક કારસ્તાનો પૈકીનું એક કારસ્તાન તે એને જીવતો બાળી મૂકવાનું કૃત્ય હતું.. કોઈ બાપ આટલો બધો નિષ્ઠુર કેવી રીતે થઈ શકતો હશે? સગા દીકરાને જીવતો સળગાવતાં જીવ કેમ ચાલતો હશે? વૈરાગ્નિમાં સળગતો માણસ નિર્દયતાની આટલી બધી નીચ હરકત કેવી રીતે કરી શકે? તમામ પ્રયત્નો નિષ્ફળ ગયા એટલે રાજાએ પોતાની બહેન હોલિકાની મદદ લેવાનું વિચાર્યું. અદભુત વાત એ હતી કે હોલિકા પાસે ફાયરપ્રૂફ સાડી હતી. એ સાડીને અગ્નિ સ્પર્શી શકતો નહોતો. જો હોલિકા પ્રહલાદને ખોળામાં બેસીને ચિતા પર બેસે અને સળગાવવામાં આવે તો હોલિકા તો નહિ સળગે, પણ પ્રહલાદનો દેહ તો બળીને ભડથું થઈ જાય એ વાત નિશ્ચિત હતી. આસુરી તત્વોએ મહાગઠબંધન રચ્યું અને પ્રહલાદને જીવતો સળગાવવા કટિબદ્ધ થયા. આનંદની ચિચિયારીઓ વચ્ચે એમણે હોળી સળગાવીને તહેવાર ઉજવ્યો. પછી સૌ સૌના ઘરે ગયા. બીજે દિવસે ઊઠીને જોવા ગયાં તો જોઈને સ્તબ્ધ રહી ગયા. પ્રહલાદ તો જીવતો રમતો હતો અને અને હોળિકાનું દહન થઈ ચૂક્યું હતું. આમ કેમ થયું તે કોઈને સમજાયું નહિ! ફાયરપ્રૂફ સાડીની એક્ષ્પાયરી ડેટ વીતી ગઈ હશે કે પછી હોળીની જ્વાળાથી સાડી ઊલટી ફરી ગઈ હશે? શું થયું તે કોઈ સમજી ન શક્યું.

પ્રહલાદ જીવતો બચ્યો એટલે સાત્વિક પ્રકૃતિના લોકોના જીવમાં જીવ આવ્યો. તેમણે પરસ્પર ગુલાલ અને કેસુડાનો રંગ છાંટીને તેમનો આનંદ વ્યક્ત કર્યો, પણ આસુરી તત્વો રોષે ભરાયા તેમણે ભાંગ અને દારૂમાં છાકટા બનીને છાણ, પાણી, કાદવ- કિચ્ચડ, ઉછાળીને હોળી ઊજવી. મેંશથી એકમેકના મોંઢા રંગ્યા! ઉન્માદ તો બંને પક્ષે હતો પણ દરેકે તેમની સભ્યતા અને સંસ્કાર મુજબ વર્તન કર્યું. કમનસીબે, આસુરી લોકોની આ પ્રથા હજી પણ ચાલુ જ છે.

હોળી અને ધૂળેટી તો હમણાં જ ગઈ, પણ ચૂંટણીની ધૂળેટી ઊજવવાની હજી ચાલુ જ છે. લોકશાહીમાં થતી ચૂંટણીનું પર્વ પણ હોળી ધૂળેટીના જેવો ઉન્માદ જગાવનારું છે. એક લોકોક્તિ છે કે ‘નાગા સાથે હોળી ન રમાય!‘ સજ્જનો લાખ કોશિષ કરે તોયે બદમાશો જેટલા હલકટ નથી થઈ શકતા. સજ્જનોને સભ્યતા અને સંસ્કાર નડે છે. ચૂંટણીવેળા રાજકીય પક્ષોના નેતાઓ પરસ્પર જે બેફામ વાણી વિલાસ કરે છે, ગાળ ગલોચ કરે છે, ઉપજાવી કાઢેલા આક્ષેપોની ઝડી વરસાવે છે તે જોતાં ક્યારેક એવું લાગે છે કે નાગા જોડે સજ્જનો ભલે હોળી ન રમી શકે પણ નાગાઓ તો પરસ્પર હોળી રમી જ શકે ને! જે ચારિત્ર્યહનન અને વસ્ત્રહરણ થાય છે તે જોઈને એમ લાગે છે કે આમના જેવા બેશરમ બીજા કોઈ નથી.

ધરાઈ ધરાઈને વાગ્વિલાસ કરતા અને પ્રતિસ્પર્ધી અકળાઈ જાય ત્યાં સુધી એમને હોળી રમતા જોયા પછી એમ લાગે કે આ લોકો બીજીવાર  એકમેકનું મોઢું જોવાનુંયે પસંદ ન કરે, પણ સાવ એવું નથી. જાહેરમાં બોલાય છે તે જુદું અને વાસ્તવિક વહેવાર જુદો! તેઓ ખરેખર ઉદાર છે કે પછી નફ્ફટ છે એ નક્કી કરવું મુશ્કેલ થઈ જાય એ હદે તેઓ હરખભેર એકમેકને અપનાવી લે છે. તેમના સંતાનોને પરણાવીને સ્નેહસંબંધથી જોડાવામા પણ તેમને કોઈ શરમ નથી નડતી. એકમેકના પક્ષમાં સરળતાથી તેમની આવનજાવન થતી હોય છે. તેમની ખેલદીલીને કોઈ ગોલાલડાઈ પણ કહી શકે. અલબત્ત, એવી ખેલદિલી હોવી એ સારી બાબત છે. એકમેકને જાહેરમાં અપમાનિત કરવાની એકેય તક ન ચૂકનાર રાજકારણીઓ અંગત સંબંધો ક્યારેય બગાડતા નથી એ તેમનો સૌથી મોટો સદગુણ છે. નેતાઓ પાસેથી પ્રજાએ શીખવા જેવો આ મહાન સદગુણ છે તે વાત ભૂલવા જેવી નથી. પરસ્પર વિષવમન કર્યા પછીયે અંતરના ઉમળકાથી ગળે લગાડી, ગઈ ગુજરી ભૂલી જનાર નેતાઓ આજનું સૌથી મોટું આશ્ચર્ય છે.

પ્ર. મિ.

દેવો કોણ? દેવની ભક્તિ કરવી એટલે શું?

સૃષ્ટિનું સર્જન કરનારી શક્તિ એક જ છે. જેને આપણે ઈશ્વર, અલ્લાહ, ગૉડ કે અન્ય નામોથી ઓળખીએ છીએ. શક્તિ એક જ છે, પણ જુદી જુદી ભૂમિકા ભજવતી વખતે એ જ શક્તિને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ કે મહેશના નામથી ઓળખાવવામાં આવે છે. બ્રહ્માએ આ વિશ્વનું સર્જન કર્યુ, વિષ્ણુ એનું પાલન કરે છે અને જ્યારે એ વ્યવસ્થા ખોરવાય ત્યારે એનું ડિમોલિશન કરીને નવેસરથી સુશોભિત કરનાર સંહારક શક્તિને (સંહાર એટલે સમ્ વત્તા હાર, સમ્યક સુશોભિત) શિવશક્તિ તરીકે ગણવામાં આવી છે. શિવજી સંહારના અને કલ્યાણના દેવતા ગણાયા છે. કેવળ પ્રલય અર્થાત વિનાશ નહિ, પણ સૃષ્ટિના કલ્યાણ માટે, અસમતોલ પરિસ્થિતિને સંતુલિત અને વ્યવસ્થિત કરવા માટે થતી શસ્ત્રક્રિયા એટલે શિવશક્તિ.

જો ઈશ્વર અર્થાત પરમ તત્વ એક જ હોય તો અન્ય દેવતાઓ ક્યાંથી આવ્યા? સૃષ્ટિસંચાલનમાં તેમની કઈ ભૂમિકા હશે? દેવો કેટલા, દેવો ક્યાં રહે છે એવા સવાલો થવા સ્વાભાવિક છે. નરસિંહ મહેતાની એક રચનાની કડી છે, ‘સર્વ દેવોને જ્યારે ભીડ પડી, સમર્યા અંતરજામી, ભાવટ ભાંગી ભૂદરે, મહેતા નરસૈંના સ્વામી.‘ એટલે એક વાત તો નિશ્ચિત થઈ ગઈ કે ભગવાન જુદા અને દેવો જુદા. મનુષ્યોની જેમ દેવોને માથે પણ સંકટો આવે છે અને તેમણે પણ સહાય માટે પરમેશ્વરને શરણે જવું પડે છે.દેવોની સંખ્યા તેત્રીસ કોટિ કહેવામાં આવી છે. કોટિનો અર્થ હજાર પણ થાય અને કૂળ એવો પણ થાય. હજાર કરતા કૂળ અર્થ વધારે બંધબેસતો જણાય છે. દેવો અને અસુરો વચ્ચે કાયમ યુદ્ધો ચાલ્યાં જ કરતા હોય એવી વાર્તા આપણને વાંચવા મળે છે. તપ અને મંત્રશક્તિથી દેવો પ્રસન્ન થાય છે અને સાધકને ઈચ્છિત વરદાન આપે છે. વાર્તાઓમાં એવું પણ જાણવા મળે છે કે અસુરો ખૂબ તપ કરે છે. ઘોર તપશ્ચર્યા કરીને દેવોને પ્રસન્ન કરે છે, તેમની પાસેથી વરદાન પ્રાપ્ત કરી બળવાન બને છે અને પાછા દેવો જોડે જ યુદ્ધ કરી તેમને પજવે છે.!

        દેવો વિલાસી છે, ભોગવાદી છે, બીકણ છે અને અસુરોને હાથે માર ખાધા પછીયે તેમને વરદાન આપવાની મૂર્ખાઈ આચરતા હોય એવું લાગે છે. તેમ છતાં તેમને દાનવ અને માનવો કરતા શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવ્યા છે. દેવોના અધિપતિ ઈન્દ્રરાજા કહેવાય છે. સર્વ દેવો પર તેનું આધિપત્ય રહેલું છે. ઈન્દ્ર પરથી ઈન્દ્રિય શબ્દ આવ્યો હશે? માણસની કર્મેન્દ્રિયો અને જ્ઞાનેન્દ્રિયો પર મનનું આધિપત્ય હોય છે. મનને જે ઈચ્છા થાય તે ભોગવવા માટે તેના તાબા હેઠળની ઈન્દ્રિયોને તે આદેશ આપે છે. મનને સુમધુર સંગીત સાંભળવાની ઈચ્છા થાય અને તે કર્મેન્દ્રિયોને સૂચના આપે એટલે પગ કાર્યાન્વિત થાય, હાથ પણ સક્રિય બને અને મ્યુઝિક વાગવાનું શરૂ થાય. શ્રવણેન્દ્રિયને આદેશ મળે એટલે તે અવાજના મોજાંને મગજ સુધી પહોંચાડે અને મન પોતે સંગીત માણે! આપણને લાગે કે સંગીત સાંભળીને આપણા કાન તૃપ્ત થયા, હકીકતમાં કાનનો ઉપયોગ કરીને મન પોતાની ઈચ્છા પાર પાડે છે. એ જ રીતે મનને સ્વાદિષ્ટ વાનગી ખાવાની ઈચ્છા થાય અને મુખમાં આવેલી રસના- જીભ મારફતે રસાસ્વાદ કરે. ખાવાનો ભભડો થાય માણસના મનને, તૃપ્તિ પામે મન અને વગોવાય બિચારી જીભ!

કામવાસના જન્મે છે માણસના મનની અંદર, એટલે તો કામનું એક નામ છે મનોજ. મનોજ એટલે જે મનમાં જન્મે છે તે. સર્વસત્તાધીશ મન, જાતીય અવયવોને આદેશ કરીને પોતાની વાસના તૃપ્ત કરે છે. દુષ્કર્મ કરનારને જ્યારે સજા થાય છે ત્યારે એ સજા કર્મેન્દ્રિયો ભોગવે છે. અસલી ગુનેગાર એવું મન તો છટકી જાય છે. માણસને સુધારવું હોય તો એના મનનું શુદ્ધિકરણ કરવું પડે, પણ મન હાથમાં આવતું જ નથી. જેણે પોતાનું મન જીત્યું તેણે દુનિયા જીતી એમ કહેવાયું છે તે યથાર્થ જ છે. શાસ્ત્રોમાં કહેવાયું છે કે કુમારિકાને સૌથી પહેલો ઈન્દ્ર ભોગવે છે. એનો અર્થ એ છે કે મન તેને ભોગવે છે. સૌથી પહેલાં જાતીયક્રિયા મનમાં થતી હોય છે. ઈન્દ્રે કુમારિકાને ભ્રષ્ટ કરી એનો અર્થ ઈન્દ્ર નામનો દેવ મનુષ્ય રૂપે તેને ભોગવી ગયો એવો હરગિઝ નથી. પણ મનમાં કામભોગના વિકારો જન્મ્યા છે એવો કરી શકાય.

મનના લક્ષણો વર્ણવવા જઈશું તો મન આપણને બીજા દેવો વિશેની વાત તરફથી અન્યત્ર ખેંચી જશે, તેથી એ વાત અહીંથી જ અટકાવીએ. આપણે વાત કરતા હતા દેવોની કોઈ સૃષ્ટિ છે કે દેવો કલ્પિત છે? મનુષ્યમાં  રહેલા અનેક ગુણોને જાગૃત કરવા- સ્ટિમ્યુલેટ કરવા જુદા જુદા દેવ દેવીઓની  કલ્પના કરવામાં આવી હશે. જે તે દેવ- દેવી એટલે તે વર્ણવવામાં આવેલા સદ્ગુણોનો ભંડાર! પછી તેના રૂપની  કલ્પના થઈ હશે. વિદ્યાની દેવી સરસ્વતી નક્કી થઈ એટલે વાણીની મધુરતા, સાત્વિકતા, ચરિત્ર, જ્ઞાનમાં નિપૂણતા વગેરેની કલ્પના થઈ હશે.પછી તેને શ્વેતકમળના આસન પર શુભ્ર વસ્ત્રો ધારણ કરાવેલી અને હાથમાં વીણા તથા પુસ્તકો સહિતની એક વાત્સલ્યમૂર્તિ નિર્માણ થઈ હશે. ગણપતિ અથવા ગણેશ એટલે તત્વજ્ઞાની, નેતાના ગુણો કલ્પવામાં આવ્યા હશે, તેમને વિવેકબુદ્ધિ અને શાણપણના ભંડાર માનવામાં આવ્યા હશે. લંબોદર અને હાથીની સૂંઢવાળું, કદરૂપું છતાં મંગળકારી ગણાતું જે રૂપ ઋષિઓને ધ્યાનાવસ્થામાં દેખાયું હશે તે મુજબની મૂર્તિ બનાવવામાં આવી હોય એમ સમજાય છે. શિવજી એટલે કલ્યાણના દેવ. તેઓ દુ:ખી, પીડિત લોકોના કલ્યાણ માટે કંઈપણ કરી છૂટવા સદાયે તત્પર એવા દેવની કલ્પના થઈ હશે. દેવોની આરાધના કરવી કે તેની ઉપાસના કરવી તેનો અર્થ એવો નથી કે તેની પ્રસન્નતા પ્રાપ્ત કરીને ઈચ્છિત વરદાન મેળવવા. ભક્તિ એટલે ખુશામદ કરવી એમ નથી, પણ ભક્તિ એટલે કોઈક ગુણના પ્રશંસક હોવું અને તે ગુણો આપણામાં લાવવાના સંનિષ્ઠ પ્રયાસો કરવા.

હવે એટલું તો સમજાય છે કે શિવજીની આરાધના કરનારા ભક્તો કોઈ સમાજકલ્યાણની પ્રવૃત્તિ તો જરૂર કરતા હશે. સરસ્વતીના ઉપાસકો સરસ્વતી માતાના બનાવેલા સ્થૂળ મંદિરે મૂર્તિના દર્શન કરીને તો અટકી નહિ જતો હોય. તેનું સ્થાન પુસ્તકાલયોમાં કે જ્ઞાનીઓની સભા વચ્ચે હશે. લક્ષ્મીના ઉપાસકો લક્ષ્મીના માલિક બનીને પોતાની મનોવાંછના સંતોષવામાં તેનો ઉપયોગ નહિ કરતો હોય, પણ લક્ષ્મીજીના સાચા સ્વામી એવા નારાયણ ભગવાનને અર્પણ કરતો હોય અને શ્રી સૂક્ત ગાઈને નારાયણ સાથે પોતાને ત્યાં વસવા લક્ષ્મીજીની સ્તુતિ કરતો હોય. હનુમાનજી પરાક્રમ અને વિવેકના દેવ છે. બુદ્ધિમાનોમાં તેમને શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવ્યા છે. હનુમાનજીનો ભક્ત મૂર્તિને તેલ સિંદુર ચડાવ્યા બાદ અખાડામાં જઈને શરીર સુદૃઢ બનાવતો હોવો જોઈએ તથા ‘રામુ કાજુ કિયે બિના મોંહે કહાં બિશ્રામ‘ મંત્ર યાદ રાખીને ભગવદકાર્ય કરવા માટે હંમેશાં તત્પર રહેતો હોવો જોઈએ. દેવ વિશેની સમજણ અને ભક્તિના સિદ્ધાંત મુજબ આટલી અપેક્ષા જરૂર રાખવામાં આવે છે. જો એમ ન થતું હોય તો આપણે દેવોને સમજ્યા નથી અને આપણી ભક્તિ સાચા રાહ પર ચાલતી નથી એમ કહેવું પડશે. ભારત દેશ ભક્તિપ્રધાન દેશ હોવા છતાં ભક્તિનું જે ઉત્તમ પરિણામ પ્રાપ્ત થવું જોઈએ તે વર્તાતું નથી તેથી એમ કહેવાનું મન થાય છે કે આપણે ભક્તિના મારગમાં અટવાઈ ગયાં છીએ. ભક્ત તેજસ્વી હોવો જોઈએ, ગૌરવશાળી હોવો જોઈએ તેને બદલે દીન, લાચાર અને પામર બની જતો હોય તો આપણી સમજણમાં જરૂર કંઈક ખૂટે છે એમ સ્વીકારવું પડશે.

ભક્તિ અને ખુશામતને એક જ ગણનારા લોકોએ ભક્તિનો સાચો અર્થ સમજવામાં ગરબડ કરી નાંખી છે. વ્યવહારમાં માણસો એમ જ માનતા આવ્યા છે કે કોઈ સમર્થ વ્યક્તિ પાસેથી કંઈક પ્રાપ્ત કરવું હોય તો તેના વખાણ કરવા જોઈએ. તેની સ્તુતિ અર્થાત ખુશામત કરવી જોઈએ. જગતનો વહેવાર આ રીતે જ ચાલતો રહેલો છે એટલે માણસ એમ સમજી બેઠો છે કે દેવના વખાણ કરીશું, એના જાપ કરીશું, ગુણગાન કરીશું તો દેવો પ્રસન્ન થશે અને તેમની પાસેથી ઈચ્છિત કામો કરાવી લેવાશે! હકીકતમાં આમ થતું નથી. તમે શક્તિશાળી છો, સામર્થ્યવાન છો, દયાળુ છો, તમે મારા માઈ બાપ છો એમ સતત રટણ કરતા રહીએ અને કંઈ કામ ન કરીએ તો સગા મા-બાપ પણ મદદ ન કરે અને ચિડાય તે નફામાં, તો દેવ વળી શા માટે કૃપા કરે? જાપનો અર્થ જ એ છે કે દેવોના ગુણોનું ચિંતન કરતાં કરતાં એના જેવા થવાનો પ્રામાણિક પ્રયત્ન કરવો. એને જ કહેવાય દેવો ભૂત્વા દેવમ્ યજેત્. વિકાસ તો માણસે પોતે કરવાનો છે. મન લગાવીને સતત પ્રયત્ન કરવાનો છે. આપણને વિકાસશીલ ભક્તિ કોઈએ બતાવી નથી એટલે જ્યાં ને ત્યાં, જે સમર્થ દેખાયો તેમની સમક્ષ માગણની જેમ માંગતા જ રહેલા છીએ.પણ પેલી કહેવત છે તેમ ભીખનું હાંડલું કદી શીકે ચડતું નથી. ગુણો આપણી અંદર છે, દેવો આપણી અંદર છે તેને સ્વચ્છ કરીને બહાર લાવવા માટે ભક્તિ છે.

પ્ર. મિ.

રંગોની દુનિયા

આપણે આ ધરતી પર જન્મ લઈને આવીએ અને આંખનું પોપચું ઉઘાડીને જોઈએ ત્યારથી અનેક વિસ્મયો જોવાના ચાલુ થઈ જાય. વિવિધ પ્રકારના રંગો એમાંનું એક વિસ્મય છે. વિસ્મયની સાથોસાથ આકર્ષણ પણ એમાં રહેલું છે. વિવિધ રંગનો પહેરવેશ. બળેવના રંગબેરંગી ફૂમતાં, રમકડાં, પતંગિયાં, પુષ્પો, કાંકરા અને આકાશમાં દેખાતું મેઘધનુષ તો વિસ્મયની પરાકાષ્ટા કહેવાય. કોણે બનાવ્યાં હશે આટલા બધા રંગો! કેટલા બધા મનમોહક! પક્ષીઓનાં સુંવાળાં રંગીન પીંછા જોતાં જરાયે ધરવ જ ના થાય. આંખો ફાડીને જોયા જ કરીએ બસ, જોયા જ કરીએ એટલું બધું કુતૂહલ અને આકર્ષણ ભર્યું હોય છે એમાં.

નિશાળમાં ભણતી વખતે એ રંગોનો ઉપયોગ કરવાની બાળકોને ખૂબ મજા પડે! જેવું આવડે તેવું ચિત્ર દોરીને તેમાં રંગીન પેન, પેન્સિલ, વોટરકલર કે સ્કેચપેનથી રંગો પૂરીને એને સોહામણું બનાવવાનો આનંદ એ સમાધિના આનંદથી જરાયે ઊતરતો નથી હોતો. બાળપણમાં આપણને શીખવવામાં આવે છે કે લાલ પીળો ને વાદળી એ મૂળ રંગ કહેવાય, બાકીના બીજાં બધાં મેળવણીથી થાય. સપ્તરંગી મેઘધનુષ જોઈએ ત્યારે મનમાં એમ થાય કે લાલ, પીળો, વાદળી ઉપરાંત આ બધાં રંગો કેવી રીતે બનાવી શકાતા હશે? નિશાળમાં શીખવવામાં આવે કે મેઘધનુષના વર્ણપટમાં રાનાપીલીવાનીજા- એમ સાત રંગો હોય છે. રાતો, નારંગી, પીળો, લીલો, વાદળી, ભૂરો અને જાંબલી. ત્રિપાર્શ્વ કાચમાંથી સૂર્યનું કિરણ પસાર થાય ત્યારે સહેદ રંગના કિરણનું વિઘટન થાય છે અને ઈન્ફ્રા રેડથી અલ્ટ્રાવાયોલેટ સુધીનો દૃશ્ય વર્ણપટ આંખો સામે મંડાય છે તેમાં આ આ રંગોની છાયા આપણને જોવા મળે છે. આ છાયાઓ તો આંખની મર્યાદામાં આવતી છાયાઓ છે. નરી આંખે ન જોઈ શકાતી અન્ય છાયાઓની તો આપણને ખબર જ નથી. અનેક રંગોનું સંમિશ્રણ કરવાથી સફેદ રંગ બને તો પછી કાળો રંગ ક્યાંથી લાવવો? અનેક રંગોનું અપ્રમાણસર મિશ્રણથી કાળો રંગ બનતો હશે?

નિશાળમાં આપણને એમ પણ સમજાવવામાં આવે છે કે, આપણો રાષ્ટ્રધ્વજ ત્રણ રંગનો બનેલો છે. કેસરી રંગ ત્યાગ અને સમર્પણનું પ્રતિક છે, સફેદ રંગ પ્રકાશનું કેન્દ્ર છે, જે સત્ય સુધી જવાનો આપણો માર્ગ પ્રકાશિત કરશે અને લીલો રંગ આપણો માટી (જમીન) સાથેનો સંબંધ દર્શાવે છે, આપણો વૃક્ષ, છોડ, લીલોતરી સાથેનો સંબંધ દર્શાવે છે, કે જેની પર તમામનાં જીવન આધારિત છે. તે ઉપરાંત ચક્ર સતત ગતિશીલતા અર્થાત વિકાસનું પ્રતીક છે. સ્થિરતા એ મૃત્યુ છે અને ગતિશીલતા એ જીવન છે. ભારતના વિકાસને હવે રોકી શકાશે નહીં, તેણે ગતિશીલ બની અને આગળ ધપવું જ પડશે. ચક્ર ઉર્જાયુક્ત શાંતિપૂર્ણ ફેરફારનું પ્રતિનિધિ બનશે. તે દિવસનાં 24 કલાકનું પણ દર્શક છે- એમ સર્વપલ્લી ડૉ. રાધાકૃષ્ણે સમજાવ્યું હતું.

તિરંગાની સાથે થોડીક વાત સિનેમાની પણ કરી લઈએ. પહેલાંની ફિલ્મો મોટેભાગે બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ આવતી હતી. પછી સિનેકલર, ટેકનિકલર, ફ્યુજિ કલર અને ગેવા કલર જોવા મળ્યા. પાર્ટલી કલર ફિલ્મો પણ આવી અને આજે તો ઈસ્ટમેન કલરનો જમાનો છે.

ક્યારેક વિચાર આવે કે જે રંગો આપણા નયનોને આકર્ષે છે અને મનને લોભાવે છે તે રંગો આપણા જીવન પર કોઈ વિશેષ અસરો ઊભી કરતા હશે ખરા? કોઈને અમુક જ રંગ પ્રિય હોય અને અમુક રંગ જોવાનો મુદ્દલે ગમતો ન હોય એવું શાથી બનતું હશે? કોઈ રંગ પ્રિય કે અપ્રિય હોવા પાછળ માણસનો સ્વભાવ કે વૃત્તિ જવાબદાર હોતી હશે? રંગો પણ કોઈ વિચારસરણીનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હશે? રંગો આપણા જીવન પર સારો કે માઠો પ્રભાવ ઊભો કરી શકે ખરાં? આવા વિચારો આવવા સ્વાભાવિક છે. સંન્યાસીઓ કેમ કેસરી કે ભગવા રંગનાં જ વસ્ત્રો પહેરતા હશે? અન્ય રંગોના વસ્ત્ર પહેરવાથી એમના ત્યાગ વૈરાગ્ય અને શાંતિમાં ભંગ પડતો હશે? યુવાનીમાં માણસને ભડકાઉ રંગોનું આકર્ષણ હોય અને પછી એ ઓસરતું જાય એમ કયા કારણે બનતું હશે? સફેદ વસ્ત્રો હવે બેસણાનો યુનિફોર્મ બનતો જાય છે. શું સફેદ રંગ શોકદર્શક છે? કંકોતરી લાલ અક્ષરે અને કાળોતરી કાળા રંગે જ કેમ લખાતી આવી છે?

કાળો રંગ જાદુ ટોના અને મૃત્યુ સાથે સંકળાયેલો છે. કાળા વસ્ત્રને અપશુકનિયાળ ગણીને શુભ પ્રસંગે વર્જિત મનાયો છે. સફેદ રંગ સાત્વિકતા અને સાદાઈ સાથે જોડાયેલો છે. મીરાંબાઈ ભલે એમ ગાતી હોય કે ‘ઓઢું હું કાળો કામળો દૂજો ડાઘ ન લાગે કોઈ‘ પણ આપણે જાણીએ છીએ કે કાળો રંગ ડાઘ છુપાવવાનું કામ કરે છે. સ્વચ્છ અને નિર્મળ જીવનના પ્રતીક તરીકે તો સફેદ રંગ જ વધારે યોગ્ય ઠરે છે. દેવી સરસ્વતીની સ્તુતિમાં કહેવાયું છે કે ‘જેણે સફેદ પુષ્પોનો હાર ધરણ કર્યો છે, જેણે શ્વેત વસ્ત્રો ધારણ કર્યા છે, જેનું આસન શ્વેત પદ્મનું છે તે ભગવતી સરસ્વતી અમારું રક્ષણ કરો અને અમારા અજ્ઞાનનું અંધારું દૂર કરો.‘

રંગોની દુનિયામાં સફર કરવા જઈએ તો અવનવી વાતોનો ખજાનો સાંપડે છે, પણ આપણા કુતૂહલને સંતોષવા થોડીક વાતો આચમન તરીકે માણીએ.

સ્ત્રીઓના કપાળમાં લાલ રંગનો ચાંદલો અને હાથમાં પહેરેલી લાલ ચૂડીઓ શું સૂચવે છે? લાલચોળ ચહેરો અને રાતી આંખ ગુસ્સો દર્શાવે છે લાલ લાલ ગાલ પ્રેમ અને શરમ સૂચવે છે, લાલ રંગ રોમાન્સ સાથે જોડાયેલો છે, તો ગુલાબી રંગ શાનું પ્રતીક છે? ‘ગુલાબી આંખે જો તેરી દેખી..‘ આંખ ગુલાબી હોય ખરી કે? ગુલાબી રંગ રોમાન્સનું પ્રતીક ગણાયો છે. વેલેન્ટાઈન ડે પર ગુલાબ આપવાનો રિવાજ છે. ગુલાબ વિવિધ રંગના હોય છે, પણ અસલમાં તો તેનો રંગ ગુલાબી જ છે.  રિલેશનશીપમાં હોય તો પાર્ટનરને લાલ ગુલાબ અપાય છે. કોઇની મિત્રતા ઇચ્છતા હોય તો તેને પીળા રંગનું ગુલાબ અપાય છે. આભાર વ્યક્ત કરવા માટે ગુલાબી રંગનું ગુલાબ અને જેના માટે ગર્વની લાગણી હોય તેને નારંગી રંગનું ગુલાબ આપવાનો રિવાજ છે. પોતાના લોકો સાથે લડાઇને પૂર્ણ કરીને નવી શરૂઆત કરવી હોય તો સફેદ રંગનું ગુલાબ આપવામાં આવે છે. 

ગુલાબી ઠંડી, ગુલાબી મોસમ, ગુલાબી સ્વભાવ! ગુલાબી રંગમાં માદકતા છે. લાલ રંગમાં સફેદ ઉમેરીએ તો ગુલાબી બને છે. સુખ સમૃદ્ધિનો રંગ લાલ છે. લક્ષ્મીજી ઐશ્વર્યના દેવી છે. એમના વસ્ત્રો ગુલાબી રંગના છે. કમળનો રંગ પણ ગુલાબી છે. જો લાલ રંગ કીર્તિ, ઐશ્વર્ય, ગરિમા અને ભોગ-વિલાસનું પ્રતીક છે તો સફેદ રંગ દયા, કરુણા, શાંતિનું પ્રતીક છે. જ્યાં આ બન્ને છે ત્યાં સુખ, સમૃદ્ધિ અને ઐશ્વર્ય છે. પ્રેમને કારણે માણસમાં આ બન્ને ગુણ જમા થાય છે. જો પ્રેમ સાચો હોય તો શક્તિ બનીને સુખ-સમૃદ્ધિને મેળવે છે.

લાલ રંગ ભયસૂચક પણ છે. અગ્નિ પણ લાલ રંગનો હોય છે. આગની જ્વાળા માત્ર બળતી નથી. પ્રકાશ પણ આપે છે અને કુંદનને બાળી સોનું બનાવે છે. આવો જ પ્રેમ છે. પ્રેમની રમતમાં વ્યક્તિ અગ્નિની જેમ બળે છે. પ્રેમ જેટલો જલાવે, બાળે, તડપાવે તેટલો જ માણસને પોતાના અનુભવોથી સોનાની જેમ ચમકાવે છે. જો સાચો પ્રેમ હોય તો તેની જ્વાળાથી માણસનો બધો અહંકાર ભસ્મ થઈ જાય છે. પ્રેમરૂપી આગ માણસને પીગળાવે છે અને નવા રૂપમાં ઢાળે છે. વિચારસરણીની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો સામ્યવાદનો રંગ લાલ છે. લાલ રંગમાં પીળો ઉમેરીએ તો નારંગી, કેસરી કે ભગવો રંગ બને છે. ભગવો રંગ આજકાલ ભારતીય જનતા પક્ષનો ગણાય છે. લાલ રંગથી સાવ નજીકના રંગો હોવા છતાં બંને વચ્ચે છત્રીસના આંકડા જેવો સંબંધ છે.

રંગો વિશે રહસ્યમય અનેક વાતો છે, પણ સાઈકોલોજીની દૃષ્ટિએ માણસના વ્યક્તિત્વ પર અસર કરતા જાણીતા સોળ રંગોની ખાસિયત વર્ણવીને લેખ પૂરો કરીએ.

લાલ રંગ એ ઉત્સાહ ,જોશ-ઝનુન, ક્રિયા, મહત્વાકાંક્ષા, અને દૃઢ નિશ્ચયનો છે, તદુપરાંત લાલ રંગ જાતીય ઝનુન અને ગુસ્સાને પણ સૂચવે છે. ઓરેન્જ રંગ એ સામાજિક વ્યવહાર, આશાવાદને સૂચવે છે પણ નકારાત્મક રીતે તે નિરાશાવાદ અને સુપરફિશિયલતાની (ઉપલકિયાપણાની) નિશાની છે. પીળો રંગ મગજ અને બુદ્ધિને દર્શાવે છે તદુપરાંત આશાવાદી અને ખુશખુશાલનો રંગ પણ છે. તે અધીરાઈ, ટીકા અને ડરપોકપણું પણ સૂચવે છે. લીલો રંગ સંતુલન અને અભિવૃદ્ધિ સૂચવે છે લીલો રંગ જાત પરનો ભરોસો કે આત્મવિશ્વાસ અને બીજા પર પ્રભુત્વ સૂચવે છે. આસમાની વાદળી રંગ શાંતિ અને વિશ્વાસનો રંગ છે. વાદળી રંગન વિશ્વસનીયતા અને પ્રમાણિકતા સૂચવે છે તેવી જ રીતે રૂઢિચુસ્તતા અને નીરસતા પણ સૂચવે છે. ભૂરો રંગ અંતર્જ્ઞાનનો રંગ છે. આદર્શવાદ અને નશાકારક એમ બે રીતના અર્થ સૂચવે છે. જાંબુડિયો રંગ કલ્પનાનો રંગ છે તે વ્યક્તિગત અને સર્જનાત્મક તથા અપરિપકવ અને અવ્યવહારુપણું સૂચવે છે. ટર્કીશ- પીરોજ કલર મનની સ્પષ્ટતા અને સંચારના અર્થને સૂચવે છે તેવી જ રીતે આદર્શવાદી અને અપરિપકવતાને પ્રગટ કરે છે. ગુલાબી રંગને કલર સાયકોલોજીમાં બિનશરતી પ્રેમ અને જતનના અર્થમાં લેવાય છે તેમજ તે નાદાન, અવિકસિત અને છોકરીયાળ જેવા અર્થને પણ સૂચવે છે. મજેન્ટા રંગ વૈશ્વિક સુમેળ અને લાગણીઓના સમતોલનના અર્થમાં છે, તે આધ્યાત્મિક હોવા છતાં વ્યવહારુ, સામાન્ય સૂઝને ઉત્સાહકારક અને જીવન દૃષ્ટિકોણનું સમતોલન સૂચવે છે. બદામી કે તપખીરિયો રંગ હમદીલ-માયાળુ છતાં ગંભીર અને વાસ્તવિકતાને તથા સુરક્ષા, સગવડ, આરામ અને ભૌતિક સંપત્તિના અર્થને પણ સૂચવે છે

ગ્રે કલર  ક્ષણિક-ચંચલતાનો રંગ છે. કલર સાયકોલોજીમાં ગ્રે રંગ સરખામણીનો છે અને લાગણીહીન, અનિર્ણાયક અને અલિપ્ત અર્થ પણ થઇ શકે છે. સિલ્વર એટલે કે રૂપેરી રંગ સ્ત્રૈણ-સ્ત્રીઓને લગતી ઉર્જાના અર્થમાં હોય છે. રૂપેરી રંગ ચંદ્ર, ભરતી અને ઓટ વિષયક છે. તે વહેતું રહેતું અને ભાવનાશીલ અને સંવેદનશીલ અને રહસ્યમય અર્થ પણ સૂચવે છે. ગોલ્ડ સોનેરી રંગ સફળતા, સિદ્ધિ અને યશસ્વિતાનો રંગ છે અને સોનેરી રંગ સમૃદ્ધિ અને જાહોજહાલી ભોગવિલાસ અને ગુણવત્તા પ્રતિષ્ઠા અને વ્યવહારદક્ષતા મુલ્ય અને સુરુચિપૂર્ણતા સાથે જોડાયેલ છે. તેમજ કલર સાયકોલોજી મુજબ વિપુલતા, અતિરેક અને ભૌતિક સંપત્તિના અર્થને ગર્ભિત કરે છે. હવે સમજાયું કે લોકોને સોનું કેમ પસંદ આવે છે! સફેદ રંગનો અર્થ પવિત્રતા, નિષ્કપટતા, પરિપૂર્તિ અને સપૂર્ણતા છે. સાયકોલોજી પ્રમાણે કાળો રંગ ગુપ્ત, અદૃશ્ય, ખાનગી, અજાણ્યું, રહસ્યમય રીતે હવામાં રાચવુંના અર્થને સૂચવે છે, જગતથી વસ્તુને સંતાડેલી રાખવા કે ઢાંકેલી-બંધ રાખવાની કળાનો અર્થ પ્રગટ કરે છે.

પ્ર. મિ.

પૌરાણિક વાર્તાઓ સત્ય કઈ રીતે હોઈ શકે?

ગણિતશાસ્ત્રના અભ્યાસ દરમિયાન ઘણીવાર કૂટપ્રશ્નો ઉકેલવાના આવતા હોય છે. કૂટ એટલા માટે કહેવાય કે એ સરળ નથી હોતા. એને ઉકેલવા માટે વિશેષ યુક્તિઓ વાપરવી પડતી હોય છે. સાદી પદ્ધતિથી કૂટપ્રશ્નના દાખલા ગણવા જઈએ તો ગુંચવાઈ જવાય છે. સાધારણ બાળકો એવા દાખલાને ઓમિટ કરતા હોય છે. ખરા હોશિયાર વિદ્યાર્થીઓને એવા અઘરા દાખલા ગણવામાં ઓર મજા આવતી હોય છે. આપણા ધર્મશાસ્ત્રોમાં પણ વિરોધાભાસી અને ગળે ન ઊતરે તેવી અતાર્કિક લાગતી બાબતો ઘણી છે. શ્રદ્ધાળુઓને તો કોઈ તકલીફ નથી, જે વાંચવામાં કે જે સાંભળવામાં આવ્યું હોય તેને યથાતથ સ્વીકારી લે છે, કોઈ દલીલબાજી નહિ, પણ જેઓ બુદ્ધિથી સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે તેમના મનમાં પ્રશ્નો થાય છે. તેઓ સમજવા માગે છે, પણ કોઈ સમજાવી શકતું નથી. તાર્કિક ઉકેલ ન મળતાં તેઓ નાસ્તિકવાદ તરફ સરકી જાય છે. શાસ્ત્રો પર શંકા ન થાય એમ માનનારા લોકો એમને નાસ્તિક અથવા પાપિયા તરીકે ઓળખાવે છે. ચાલો ભાઈ, શાસ્ત્ર પર શંકા ન રાખીએ, પણ જિજ્ઞાસા તો રાખી જ શકાય ને? જિજ્ઞાસા હોવી એ શું પાપ છે? જિજ્ઞાસા પણ ન રાખવાની હોય તો ભગવાને બુદ્ધિ આપી જ શા માટે?

કેલિફોર્નિયાથી એક વયોવૃદ્ધ અને જ્ઞાનવૃદ્ધ વડીલે કેટલાક પ્રશ્નો કર્યા. વયોવૃદ્ધ એટલા માટે કે તેમની હાલની ઉંમર બ્યાસી વરસની છે અને તેઓ જુના જમાનાના  સ્ટ્રકચરલ એન્જિનિયર છે. ખૂબ અભ્યાસી વ્યક્તિ છે અને આ ઉંમરે તેઓ બ્લોગ દ્વારા જ્ઞાન- વિજ્ઞાન પીરસવાનું કામ કરી રહ્યા છે. તેમણે વાંચેલી વાતો મુજબ જ્યોતિશશાસ્ત્રમાં સૂર્યને રાજા અને ચંદ્રને રાણી કહેવામાં આવી છે. એ ચંદ્રે ગુરુની પત્ની તારા જોડે વ્યભિચાર કર્યો હોવાથી ગુરુને અને ચંદ્ર વચ્ચે દુશ્મનાવટ છે. જો ચંદ્ર રાણી હોય તો તે ગુરુની પત્ની જોડે વ્યભિચાર કરીને બુધ નામનો પુત્ર કેવી રીતે પેદા કરી શકે? બે સ્ત્રી વચ્ચેના સંયોગથી પુત્ર પેદા થઈ શકે ખરો?…

હકીકતમાં એ બધા આકાશી પીંડો છે, તેઓ માણસ નથી કે તેઓ નર, નારી, રાજા, રાણી, સેનાપતિ, યુવાન, વૃદ્ધ, મિત્ર કે શત્રુ અથવા શુભ, અશુભ, પાપી, દુષ્ટ કે સીધી, બાડી નજરવાળા હોઈ શકે. વાસ્તવિક દૃષ્ટિએ સાવ હમ્બગ લાગતી આવી વાર્તાઓ જ્યોતિષશાસ્ત્રના નિયમો યાદ રાખવા માટે ખૂબ ઉપયોગી છે. શુષ્ક નિયમો યાદ નથી રહેતા જ્યારે વાર્તા સરળતાથી યાદ રહી જાય છે. જ્યોતિશશાસ્ત્રમાં તો સૂર્યને શનિનો પિતા કહેવામાં આવ્યો છે અને એ બાપ દીકરાને ક્યારેય બનતું નથી એમ કહેવાયું છે. આમ જોવા જઈએ તો સૂર્ય બધા ગ્રહોનો પિતા છે. કારણ કે બિગબેન થિયરી મુજબ સૂર્યમાં વિસ્ફોટ થવાથી આ ગ્રહમાળા સર્જાઈ તેથી બધા જ ગ્રહો તેના સંતાનો ગણાય. સૂર્ય અને શનિ વચ્ચે દુશ્મનાવટ કેમ છે તેને લગતી વળી એક ઓર વાર્તા છે કે શનિ એ છાયાનો પુત્ર છે. છાયા આવી એટલે શનિને માતૃછાયા નડી ગઈ! તે કાળો પડી ગયો. અદ્દલ મા પર ગયો. વિષયને રસપ્રદ બનાવવા માટેની આ તરકીબ છે. આકાશમાંના સૂર્ય અને શનિ ક્યારેય ન લડે, પણ જન્મકુંડળીમાં સૂર્ય શનિ એક જ રાશિમાં આવી ગયા કે શનિથી ત્રીજે, સાતમે, દસમે સ્થાને સૂર્ય આવતો હોય તો જાતકના પિતાને કષ્ટ આપે જ. આવી બધી વાર્તાઓ જે છે તે સામાન્યજનો માટે નથી, પણ તે જ્યોતિશશાસ્ત્રના વિદ્યાર્થીઓ માટેના કોડવર્ડ છે.

રાહુ અને કેતુની વાર્તા લગભગ તમામને ખબર છે. દેવો અને અસુરોએ મળીને સમુદ્રમંથન કર્યું ત્યારે તેમાંથી ચૌદ રત્નો નીકળ્યાં. સમજુતિ પ્રમાણે બંને પક્ષોએ સરખા ભાગે એ વહેંચી લેવાના હતા, પણ દરેક ગઠબંધનના ઘટકો સ્વાર્થી જ હોય છે. ચૌદ પૈકીનું એક રત્ન તે અમૃત. અમૃતપાન કરે તે અમર થઈ જાય અને અમર થવાની અભિલાષા તો સૌને હોય. દેવોનેય અમર થવું છે ને અસુરોએ પણ અમર થવું છે. ગઠબંધનમાં જેમ બધાંને વડાપ્રધાન થવું છે અથવા મહત્વના દફતરો પોતાની પાસે રાખવાનું વલણ હોય છે. અને તે માટે ચાલાકી કરાતી હોય છે. દેવોએ સંપી જઈને નક્કી કર્યું કે અમૃતનું ટીપું સુદ્ધાં અસુરો સુધી પહોંચવું જોઈએ નહિ. અસુરોમાં રાહુ આ વાત જાણી ગયો. એણે કુંભમાંથી અમૃત પીવા ઘુંટ તો ભર્યો પણ દેવોએ કુંભ ઝૂંટવી લીધો. આવું જ થતું આવ્યું છે. એનો શિરચ્છેદ થઈ ગયો. અમૃત ગળામાં જ અટકી ગયું અને કેતુ એટલે કે પૂંછડી અમૃત વગર તરફડતી રહી ગઈ! રાહુ –હેડ તૃપ્ત થઈ ગયો અને – પૂંછડી અતૃપ્ત ! હવે જુઓ કે ગ્રહમાળામાં રાહુ અને કેતુ નામના કોઈ ગ્રહો જ નથી પણ જ્યોતિશશાસ્ત્રમાં એને ગ્રહો ગણવામાં આવે છે, સૂર્ય એ ગ્રહ નથી પણ તારો હોવા છતાં તેને ગ્રહ જ કહેવાય છે. ચંદ્ર ગ્રહ નથી, પણ એ પૃથ્વીનો ઉપગ્રહ હોવા છતાં એને ગ્રહ તરીકે જ ઓળખવામાં આવે છે. રાહુ અને કેતુનું અવકાશી પિંડ તરીકે કોઈ સ્થાન જ નથી. એ તો સૂર્ય અને ચંદ્ર ગ્રહણ વખતના ક્રાંતિમાર્ગ પરના કાલ્પનિક છેદબિંદુઓ છે છતાં, એનો છાયાગ્રહ તરીકે જ્યોતિશશાસ્ત્રમાં ઉલ્લેખ થાય છે.

વાર્તા સાવ કાલ્પનિક છે, રાહુ, કેતુ પણ કાલ્પનિક બિંદુઓ છે છતાં જોવાની ખૂબી એ છે કે કુંડળીના જે ભાવમાં રાહુ વિદ્યમાન હોય તે ભાવને લગતી બાબતોની તૃપ્તિનો એહસાસ કરાવે છે, કારણ કે અમૃત પીધેલું તે ગળાવાળો ભાગ છે, જ્યારે કેતુ જે ભાવમાં બેઠેલો હોય તે ભાવની સંબંધિત બાબતો મેળવવાનો તલસાટ જાગે છે, પ્રબળ ઝંખના થાય છે, પણ પરિણામ ઝાંઝવાના જળ જેવું હોય છે. કેતુ અતૃપ્તિ આપે છે.

હવે ચંદ્રની વાત કરીએ. પૌરાણિક વાર્તા પ્રમાણે દક્ષ પ્રજાપતિની ૨૭ પુત્રીઓ હતી. આ બધી પુત્રીઓ તેમણે સોમ નામના રાજવી સાથે પરણાવેલી. જેમાંની એક કન્યા રોહિણીને તે વધારે ચાહતો હતો. સૌંદર્યને અનુરૂપ સંસ્કાર મળે ત્યારે સૌંદર્ય સોળે કળાએ ખિલી ઊઠતું હોય છે. રોહિણી સૌંદર્યવાન અને સંસ્કારી હતી. અન્ય બહેનોને રોહિણીના સુખની અદેખાઈ આવી તેથી પિતા દક્ષને સોમ વિષે ફરિયાદ કરી કે સોમ અમારી અવગણના કરે છે. દક્ષ પ્રજાપતિએ સોમને વેરોવંચો ન કરવાની ચેતવણી આપી. સોમ પર સસરાના એ અલ્ટિમેટમની કોઈ અસર ના થઈ અને તે રોહિણીને જ વધારે પ્રેમ કરતો રહ્યો. રોહિણીની બહેનો ફરીથી પિતા પાસે ગઈ. આ વખતે દક્ષ ધુંધવાઈ ઊઠ્યો અને સોમને શાપ આપ્યો કે તારું શરીર ઉત્તરોત્તર ક્ષીણ થતું જશે. તને ક્ષય થશે. શાપની અસર વર્તાવા લાગી એટલે સોમ ગભરાયો. તેણે રોહિણી સાથે પ્રભાસપાટણના દરિયાકિનારે શિવજીનું ઘોર તપ કર્યું. શિવજી પ્રસન્ન થયા. તેમણે કહ્યું કે દક્ષના શાપને સાવ નિર્મૂળ તો નહિ કરી શકું, પણ તને વરદાન આપું છું કે આકાશમાં રહેલા આ ચંદ્રના ગોળાની જેમ મહિનાના પંદર દિવસ તારું શરીર ક્રમશ: વધતું જશે અને ત્યાર બાદ પંદર દિવસ ક્રમશ: ક્ષીણ થતું જશે.

ખગોળ સમજાવતી આ રસપ્રદ ઘટના છે. ચંદ્ર એ પૃથ્વીનો ઉપગ્રહ છે અને તે નિરંતર પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરતો રહેલો છે. તેના આ ભ્રમણમાર્ગમાં બાર રાશિ ચિહ્નો અને સત્તાવીસ નક્ષત્રો આવેલાં છે. ચંદ્ર એક રાશિમાં લગભગ સવા બે દિવસ રહે છે. પૃથ્વીની ફરતે એક પરિક્રમા કરતા ચંદ્રને ૨૭. ૩ દિવસો લાગે છે. એટલે કે એક નક્ષત્રમાં ચંદ્ર એક દિવસ રહે છે. વાર્તા મુજબ દરેક પત્નીની સાથે તે એક દિવસ વીતાવે છે. રોહિણી નક્ષત્ર વૃષભ રાશિમાં આવેલું છે અને વૃષભમાં ચંદ્ર ઉચ્ચનો બને છે. ચંદ્ર અહીં ખિલેલો જણાય છે અને તેથી તે બળવાન બને છે. વૃષભનો ચંદ્ર જાતકને શુભ ફળ આપે છે. રોહિણી જેવી પ્રિયતમાના ઘરમાં તો એ ફુલ ગુલાબી મુડમાં હોય જ  એમાં કોઈ આશ્ચર્ય નથી!

જ્યોતિશશાસ્ત્રમાં ગ્રહોને ઉચ્ચ, નીચ, શુભ, અશુભ, પાપી, ક્રૂર, ઠંડા, ગરમ, ઉગ્ર અને વિવિધ સ્વરૂપના, વિવિધ અવસ્થાના તથા પરસ્પર મિત્રતા, શત્રુતા અને તટસ્થ ભાવ દર્શાવતા બતાવવામાં આવેલા છે. તે માટે જાતજાતની વાર્તાઓ ઘડી કાઢવામાં આવેલી છે. વાસ્તવમાં ગ્રહો તો અવકાશી પીંડો જ છે તેને માણસ જેવા ગણીને બનાવવામાં આવેલી વાર્તાઓ કાલ્પનિક છે, છતાં એ રસપ્રદ હોવાથી યાદ રહી જાય છે અને ફળકથન કરવામાં ઉપયોગી સિદ્ધ થાય છે. આ એની ઉપયોગિતા છે.

પ્ર. મિ.

અતિથિ દેવો ભવ

ઈતિહાસના કોઈપણ સમયખંડ કરતાં આજના સમયમાં શિક્ષણનું મહત્વ અનેકગણું વધી ગયું છે. વાલીઓ વધારે સજાગ બન્યા છે. વિદ્યાલયોની ઉચ્ચ ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરનારાની સંખ્યા વધતી જ જાય છે તેમ છતાં જીવનવ્યવહારને સંદર્ભે શિક્ષિત અને અશિક્ષિતો વચ્ચે કોઈ ભેદ વર્તાતો નથી. કેટલીકવાર અશિક્ષિતોનું વર્તન ગૌરવશાળી જોવામાં આવે છે જ્યારે શિક્ષિતોનું વર્તન શિક્ષણને લજાવનારું હોય છે. આમ કેમ?

આપણે આપણા બાળકોને સારો ડોક્ટર કે એન્જિનીયર બનાવવાનું પસંદ કરીએ છીએ. સારો અભિનેતા, ચિત્રકાર, ગાયક, કુશળ કારીગર અને બિઝનેસમેન બનાવીએ છીએ. જિંદગીમાં સારું કમાય અને સુખી થાય એવું આપણે ઈચ્છીએ છીએ. પૈસો હોય તો જ સુખી થવાય એવી માનસિકતાને કારણે  જે વ્યવસાયમાં કમાણીની કે નોકરીની તક વધારે દેખાતી લાગે તે તરફ આપણો ધસારો થતો રહે છે. વિદ્યાલયો એટલે જાણે વિવિધક્ષેત્રના નિષ્ણાતો કે  ટેકનોક્રેટ બનાવી આપનારા કારખાના! માણસ બધું શીખે છે, પણ માણસ કેમ બનવું તે જ શીખતો નથી. શિક્ષણ વ્યવસાયલક્ષી બને તેનો વાંધો નથી, પણ જીવનલક્ષી શિક્ષણનો એકડો જ નીકળી જાય એવું તો ન જ બનવું જોઈએ.

વિદ્વાનો જીવનને જુદી જુદી ઉપમા આપતા રહેલા છે. જીવન એક રમત છે તો તેમાં હાર અને જીત આવવાના જ છે. જીવનને રણસંગ્રામ ગણીએ તો રણમેદાનમાં કોઈપણ દિશામાંથી પ્રાણઘાતક હુમલો થવાનું નિશ્ચિત છે. જીવન એક જુગાર છે એમ માનીએ તો ક્યારેક લાભ તો ક્યારેક હાનિ થવાની જ છે. જીવનને વેપાર સમજીએ તો નફો અને ખોટ એની સાથે સંકળાયેલા છે. જીવન દ્વન્દ્વાત્મક છે અને તેમાં અવારનવાર અનુકૂળતા-પ્રતિકૂળતા આવવાના જ છે. તુલસી રામચરિતમાં કહ્યું છે ‘हानि लाभु जीवनु मरनु जसु अपजसु बिधि हाथ ॥‘ એ તો વિધિના હાથમાં છે. ગીતામાં ભગવાન અર્જુનને દ્વન્દ્વો સહન કરવાનું કહે છે. માણસથી દુ:ખ, પરાજય, નુકસાન સહન થતાં નથી અને પ્રતિકૂળ સંજોગો આવતાં સાવ પાણીમાં બેસી જાય છે. એટલું જ નહિ, સુખ, જીત અને લાભ મળે તે પણ સહન થતાં નથી. એનો મિજાજ બદલાઈ જાય છે! માણસ સ્વસ્થ રહી શકતો નથી.

નિષ્ફળતા મળે ત્યારે માણસ સાવ ભાંગી પડે છે. હતાશ થઈ જાય છે, જાત પ્રત્યે તિરસ્કાર પેદા થાય છે, જીવન જીવવાનું આત્મબળ ખલાસ થઈ જાય છે અને આપઘાતને માર્ગે વળે છે. બોર્ડની પરીક્ષામાં ધારેલું પરિણામ ન આવતાં વિદ્યાર્થીઓ જીવન ટૂંકાવે છે, યુવક યુવતિઓ ધારેલા પાત્ર જોડે લગ્ન ન થતાં આત્મહત્યા કરી લે છે. વડીલોએ ઠપકો આપતાં ઘર છોડી ભાગી જનારા કે નાની સરખી વાતમાં કૂવો, તળાવ, બગડોલ કે ગાડીના પાટાને શરણે જનારને આપણે હલકા મગજના કહીએ છીએ. એમનાથી જરા જેટલીય પ્રતિકૂળતા સહન નથી થતી. વેપારમાં ખોટ જવાથી વેપારી આત્મહત્યા કરી લે છે. ઊચ્ચ શિક્ષણ પ્રાપ્ત વિજ્ઞાની, ડોક્ટર, એન્જીનિયર કે મોટો અધિકારી પણ આત્મહત્યા કરીને પલાયનવાદને શરણે જાય છે. પ્રતિકૂળ સંજોગોનો સામનો કેમ કરવો તેની તાલીમના અભાવને કારણે આપણે આશાસ્પદ પ્રતિભાઓ ગુમાવવી પડે છે. આનો કોઈ ઉપાય શોધાવો જોઈએ. વિષમ સંજોગો વખતે સ્વસ્થતા કેમ જાળવવી તે શીખવવાનું આજના અભ્યાસક્રમમાં આવતું નથી.

શિક્ષણની ક્ષિતિજો વિસ્તરતી જાય છે. નવાં નવાં સંશોધનો થતાં જાય છે. એ બધાં ક્યાં કેદ થઈ જાય છે? જ્ઞાનસરિતા તો સતત વહેતી રહેવી જોઈએ તેને બદલે પ્રવાહ ક્યાંય અટકી જતો માલમ પડે છે. કેટલી બધી વિદ્યાશાખાઓ અસ્તિત્વમાં છે અને એમાં નિત નવું રિસર્ચ થયા જ કરે છે છતાં આપણી પાસે તેના વિષે કોઈ માહિતી જ આવતી નથી, આવું કેમ? એ સંશોધનો પ્રયોગશાળા કે વિશ્વ વિદ્યાલયોની લાયબ્રેરીમાંથી બહાર જ નથી નીકળતા. સામાન્ય લોકો સાથે જાણે એને કંઈ લાગતું વળગતું જ નથી. પહેલાંના કરતા પીએચડી થનાર લોકોની સંખ્યા ખૂબ વધી ગઈ છે. પણ તેમણે કયા વિષયમાં શું સંશોધન કર્યું તેની આપણને જાણ સુદ્ધાં નથી થતી તેનાથી સમાજને કેવી રીતે લાભાન્વિત કરવો એ વિચારવાનો તો સવાલ જ નથી ઊભો થતો.

જેમ જ્ઞાનસરિતાનો પ્રવાહ ક્યાંક રૂંધાઈ ગયો છે તેમ જ્ઞાની પુરુષો પણ ક્યાંક અટકી ગયા છે, તેઓ ચોટડૂક થઈ ગયા એમ લાગે છે. જ્ઞાની અને વિદ્વાન પુરુષોનો સમાજ સાથે જાણે કશો સંબંધ જ રહ્યો નથી. જેમ ‘રૂપિયો હંમેશાં ફરતો રહેવો જોઈએ‘ અને ‘નદી સતત વહેતી રહેવી જોઈએ‘ એવું કહેવાય છે તેમ જ્ઞાન પણ ફરતું રહેવું જોઈએ અને તે માટે જ્ઞાનીઓ સમાજમાં સતત ફરતા રહેવા જોઈએ. લોકોની સમજણનું અપડેશન થતું રહેવું જોઈએ તે થતું નથી એને કારણે સમાજ પતિત થતો જાય છે. વિદ્વાનો એમને અનુકૂળ સ્થાનો પરથી પ્રવચનો કરે છે અને વિદ્વાન લેખકો એમના પ્રકાશિત થયેલા પુસ્તકોની સંખ્યા ગણતા બેઠા છે. લોકો સુધી એ વિચારો પહોંચાડવાનો પ્રયત્ન થતો નથી અથવા થાય છે તો તે અતિ પાંગળો છે.

સમાજના એક ખૂણે કોઈ ટેકનોલોજી શોધાય તો તેની ખબર લોકો સુધી પહોંચી જાય છે, જીવનોપયોગી કોઈ વસ્તુનું ઉત્પાદન થયું હોય તો તેને માર્કેટમાં આવતાં વાર નથી લાગતી. માર્કેટિંગ એજન્ટો દ્વારા ગામેગામ અને ગલીએ ગલી તે ચીજ વસ્તુ મળતી જાય છે, પણ જીવનોપયોગી કોઈ વિચાર સમાજમાં પ્રસરતો નથી. એનું પણ માર્કેટિંગ થવું જોઈએ.

આપણી સંસ્કૃતિમાં ‘અતિથિ દેવો ભવ‘ એ સૂત્ર પ્રચલિત છે. આંગણે આવેલા અતિથિને તું દેવ માન અર્થાત તેની આજ્ઞા તું પાળ- એવો બોધ એ સૂત્રમાં રહેલો છે. અતિથિનો અર્થ આપણે બહુ સીમિત કરી નાંખ્યો છે. આપણા સગાં સંબંધીઓ આપણે ત્યાં પધારે તેમનું દેવતુલ્ય સ્વાગત થવું જોઈએ એવો અર્થ આપણે પકડી બેઠા છીએ. તેઓ આપણા મહેમાન છે, અતિથિ નહિ! તો પછી જેને દેવ માનવાનો આદેશ ભારતીય સંસ્કૃતિએ આપ્યો છે તે અતિથિ કોણ? પ્રાચીન કાળમાં ઋષિઓના તપોવનમાં ભણવા ગયેલો યુવાન વ્યવસાયલક્ષી તથા જીવનલક્ષી વિદ્યા ભણીને સમાજ વચ્ચે આવતો હતો. ભણતી વખતે મગજમાં જેટલી વિદ્યા હોય છે તેટલી કાયમ તે ટકતી નથી. જીવનવ્યવહાર વચ્ચે છૂટ લેતાં લેતાં ઘણું બધું છૂટી જતું હોય છે. વિવાહ સંસ્કાર વખતે સપ્તપદીમાં આપેલા કોલ ભૂલી જવાય છે. નાની નાની વાત પર મન ઊંચા થઈ જાય છે. દામ્પત્યો કથળે છે. મિત્રો અને સંબંધીઓ વચ્ચેના સંબંધો બગડે છે, મન સંકુચિત થઈ જાય છે. બુદ્ધિમાં સ્વાર્થ ઘર કરી જાય છે. ત્યારે ઋષિઓએ સરપ્રાઈઝ ચેકિંગ કરવા મોકલેલા બ્રાહ્મણો, ભિક્ષુકો કે સન્યાસીઓ ગૃહસ્થીના આંગણે આવીને ઊભા રહેતા. એમનો આવવાનો કોઈ દિવસ નક્કી નહિ તેથી તેઓ અતિથિ કહેવાતા. આ અતિથિઓને દેવ માનવાની આજ્ઞા આપણી સંસ્કૃતિએ કરી છે.

તેઓ અચાનક આપણે આંગણે આવીને ઊભા રહેતા તેથી આપણા જીવનની દુર્બળતાઓ પકડાઈ જતી.. પતિ અને પત્ની વચ્ચે અબોલા હોય કે મન ઊંચા થયેલા દેખાય તો અતિથિ તરીકે આવેલો બ્રાહ્મણ પૂછતો કે લગ્ન વખતે અગ્નિની સાક્ષીએ સમાજની હાજરી વચ્ચે લીધેલી પ્રતિજ્ઞા તું ભૂલી ગયો? પત્ની તો ઘરની લક્ષ્મી છે અને તેની તું અવગણના કરે છે? ઋષિના તપોવનમાં શાસ્ત્રમાં જે ભણેલો તે તું આટલું જલદી ભૂલી ગયો? મા બાપ તો ભગવાનનું રૂપ છે એમ તને શીખવવામાં આવેલું અને આજે તું મા બાપથી મુખ ફેરવી બેઠો? માણસ માત્રમાં ભગવાન આવીને બેઠો છે અને અંદર બેસીને તે સૌનું જીવન ચલાવે છે એમ શીખેલા તે પણ તને યાદ નથી? ઊંચ નીચના કે અન્ય કોઈ જાતના ભેદભાવ રાખીને તું જ્યારે બીજાની અવગણના કરે છે ત્યારે તને ખ્યાલ નથી આવતો કે એની અંદર રહેલો રામ તારા પર નારાજ થાય છે? ભગવાને તને બાળક આપીને બાળઉછેરની જવાબદારી સોંપી છે તે પણ તું ભૂલી ગયો? સરપ્રાઈઝ ચેકિંગમાં આ બધી બાબતો પકડાઈ જાય છે. બચાવ કરવાની કોઈ તક રહેતી નથી કારણ કે અપરાધ કરતા રંગે હાથ પકડાઈ જઈએ છીએ. જીવનને પતિત થતું અટકાવવા માટે અતિથિઓ મહત્વની ભૂમિકા ભજવતા. બગડેલા જીવનને પાટા પર લાવવાનું કામ તેઓ કરતા. તેમની આજ્ઞા પાળવાનું કે તેમને દેવ માનવા પાછળની તેમની આ ભૂમિકા રહેલી છે. એક રીતે જોતાં તેઓ ઈન્ટરનલ ઓડિટર જેવા છે, જેઓ આપણી ભૂલ શોધીને આપણને દેખાડે છે અને તે કઈ રીતે સુધારવી તેનું માર્ગદર્શન આપે છે.

સતત મળતી નિષ્ફળતાઓથી હતાશ થયેલા જીવો સમક્ષ આ લોકો જઈને કહેતા કે ‘અરે, આમ માથે હાથ દઈને શું કામ બેઠો છે? કામ કર્યા વગર કંઈ મળતું નથી અને કરેલું કદી નિષ્ફળ જતું નથી. તારી જાત પર અને ઈશ્વર પર ભરોસો રાખ. કામ કરતો જા અને પરમ શક્તિને હાક મારતો જા. મદદ તૈયાર છે.‘ નિરાશ જીવનમાં આશાનો પ્રાણ સંચાર થતો. વિશ્વને ચલાવનાર શક્તિ મારી જોડે છે. હું એકલો નથી. આ સમજને કારણે માણસોને જીવવાનું બળ મળતું. લોકોની પાસે બેસીને તેમની સમસ્યાને સહાનુભૂતિપૂર્વક સમજીને તેને નક્કર માર્ગદર્શન આપતા એ ભિક્ષુક બ્રાહ્મણોને લોકો ભૂદેવ કહીને સન્માન આપતા. ભૂદેવ એટલે પૃથ્વી પરના દેવ. અસંસ્કારી જીવન જીવતા લોકોને તેઓ સંસ્કારી બનાવતા અને નિરુત્સાહી જીવનમાં ઉત્સાહ રેડતા.

‘ચરૈવેતિ ચરૈવેતિ‘ નો મંત્ર લઈને સમાજ વચ્ચે સતત ભ્રમણ કરતા સાધુ સન્યાસીઓનો એક વર્ગ આપણે ત્યાં સક્રિય ભૂમિકા બજાવતો રહ્યો ત્યાં સુધી સમાજ સ્વસ્થ રહી શક્યો. એ પ્રથા તૂટી અને સમાજનું પતન થવા માંડ્યું. આચાર્યોના ચાતુર્માસ પાછળ પણ આ જ ભાવના હતી. તેનાથી સમાજના સમસ્યાગ્રસ્ત લોકોને જીવનનું માર્ગદર્શન મળતું. જ્ઞાન કદી બંધિયાર ન બનવું જોઈએ. આપણી તીર્થયાત્રા પણ વહેતી જ્ઞાનસરિતા હતી અને કુંભમેળા પણ આખું વરસ ચાલે એટલા લાંબા જ્ઞાનસત્રો હતા.

ફાધર વાલેસનો એક પ્રેરણાદાયી પ્રયોગ ઉલ્લેખનીય છે. નિવૃત્ત થયા પછી તેઓ જુદી જુદી ઝૂંપડપટ્ટીમાં જઈને રહેતા. ગરીબ શ્રમજીવીના ઘરે ઓછામાં ઓછી જરૂરિયાતથી સાધુની જેમ રહેતા. તેમની દિનચર્યા અને જીવનવ્યવહારને પ્રત્યક્ષ નિહાળીને લોકો તેમને અનુસરતા. ફાધર લોકોની સમસ્યાથી પરિચિત થતા. તેમના સુખ દુ:ખ સમજતા. પ્રેમથી તેમને ઉચિત સમજણ આપતા.

 જયાં સુધી વિદ્વાનો, શ્રીમંતો, વિચારકો, સજ્જનો સમાજાભિમુખ નહિ બને, અને સામાન્ય લોકો સાથે સંપર્ક કે સંબંધ ઊભો નહિ કરે ત્યાં સુધી સમાજ સમસ્યાગ્રસ્ત જ રહેવાનો. હવે સમય પાકી ગયો છે કોસેટામાંથી બહાર નીકળવાનો.

પ્ર. મિ.

દેશી માદળિયાં જેવી પ્લસીબો પિલ્સ!

એકવાર સિનિયર સિટિઝન ક્લબના ઉપક્રમે શહેરના વિવિધક્ષેત્રના ત્રણ ડોકટરોને પ્રવચન કરવાનું આમંત્રણ અપાયું. હૃદયના અને સાંધાના બે તજ્જ્ઞો ઉપરાંત એક મનોચિકિત્સકે પણ પ્રૌઢોને ઉચિત માર્ગદર્શન આપ્યું હતું.

અવસ્થાને લીધે શરીરયંત્ર ઢીલું પડે, જુદા જુદા સ્પેરપાર્ટસ રિપરિંગ અથવા રિપ્લેસમેન્ટ માંગે એ સ્વાભાવિક છે. આ ઉંમરે જીવનની ગાડીને અવારનવાર ગેરેજમાં આપવી પડે છે. શી શી કાળજી રાખીને આપત્તિ હળવી કરી શકાય તે વિષેની કિંમતી સૂચનાઓ મળી. છેલ્લે બોલવાનો વારો આવ્યો મનોચિકિત્સકનો. દરમિયાન પહેલા બે તજ્જ્ઞો તેમની સ્પીચ આપીને વિદાય લઈ ચૂક્યા હતા. એમના પહેલા જ વાક્યે સૌને ચોંકાવી દીધા. તેમણે કહ્યું કે તમને કશું જ થયું નથી અને તમારે કોઈ દવા લેવાની જરૂર નથી. મુખ્ય વાત એ છે કે તમારું મન નબળું થવાને કારણે તમને ભય પેસી ગયો છે. આ ભય ખંખેરી કાઢો એટલે તમે સ્વસ્થ જ છો!

મન જ્યારે નબળું પડે છે ત્યારે ગમે તેવો વીર પુરુષ પણ પાણીમાં બેસી જાય છે. થર થર ધ્રૂજવા લાગે છે, ચક્કર આવે છે અને ઢીલો થઈને ઢળી પડે છે. ભગવદ ગીતાનો પ્રથમ અધ્યાય અર્જુન વિષાદયોગ એ બીજું કંઈ નહિ, પણ અર્જુનને આવેલું ડિપ્રેશન છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ એક કુશળ મનોચિકિત્સક છે અને તેમણે ગીતાના તત્વજ્ઞાન દ્વારા અર્જુનનું ડિપ્રેશન દૂર કર્યું છે. એ સારવાર મળતાં જ અર્જુને પુન: આત્મવિશ્વાસ મેળવ્યો. કુરુક્ષેત્રના રણમેદાનમાં તે ટટ્ટાર થઈને ઊભો થયો અને ગાંડીવનો ટંકાર કરી યુદ્ધ માટે તત્પર બન્યો.

ગીતામાં કહ્યું છે ‘મનૈવ મનુષ્યાણાં કારણં બન્ધમોક્ષયો:‘- બંધન અને મોક્ષ તથા સુખ અને દુ:ખનું ખરું કારણ માણસનું મન છે. પેટ ચોળીને શૂળ ઊભી કરતા હોઈએ તેમ કેટલીક સમસ્યાઓ તો આપણે જાતે ઉપજાવી કાઢેલી હોય છે. મનની માયા ગજબની છે. એ ચાહે તો ધોળે દિવસે તારા દેખાડે અને અમાસની રાત્રે મધ્યાહ્નનો સૂરજ! એની ભૂલભુલામણીનો કોઈ પાર નથી. અભાવ વચ્ચે સમૃદ્ધિનો અનુભવ કરાવે અને સમૃદ્ધિ વચ્ચે કંઈક ખૂટતું હોવાનો અહેસાસ કરાવે.

શારીરિક સમસ્યાઓના ઉપાય માટે આપણે ત્યાં આયુર્વેદનો વિકાસ થયો. જુદા જુદા રોગો માટે વનસ્પતિના ઝાડ, પાન, મૂળિયાં, છાલ, પુષ્પો અને ફળોનો ઉપયોગ કરીને વૈદ બાપાઓએ દવા બનાવી. થોડી પરેજી, થોડીક ચૂર્ણ અથવા ગોળી અને અનુપાન અને કાઢો- ઉકાળો પીવડાવીને વૈદ મહારાજોએ સમાજને સ્વસ્થ બનાવ્યો. કેટલાક દર્દીઓ એવા હોય છે કે તેમને અમુક જ વૈદ પર ભરોસો હોય છે, તેને અન્ય વૈદરાજની દવાથી એને સારું થતું નથી. કેટલાક દરદીઓને કોઈ જ દવા અસર કરતી નથી. દવા અને ડોકટરો બદલ બદલ કર્યા પછી પણ તેમની સમસ્યા હળવી થતી નથી. કોઈ એને અમુક ભૂવા પાસે લઈ જાય ત્યારે ભૂવો દાણા મંતરીને ડાયોગ્નાઈસ કરે છે કે દરદીને કોઈ અંગરોગ નથી થયો, પણ એને બહારની અસર છે. આ ‘બહારની અસર‘ તે જ મનોઋગ્ણતા! મન નબળું હોવાના સંકેત! ભુવાઓ માનસિક રોગના લક્ષણો માટે અનેક કારણો આપે છે. ડાકણ ભૂતનો વળગાડ, ચૂડેલ, બલાગત, પ્રેત, મેલી વિદ્યા કે મૂઠ ચોટ પૈકી કોઈના શિકાર બનવાનું નક્કી કરી દે છે અને પોતાના પ્રભાવથી દરદીને ‘બહારની અસર‘ થી મુક્ત કરે છે. દરદીને એકવાર ‘બહારની અસર‘નો ભ્રમ ભરાઈ જાય પછી એને કોઈ ઔષધ અસર કરતું નથી.

મનોરોગીઓને ઠીક કરવા માટે મનોચિકિત્સકો તો હજી હમણાં આવ્યા, તે પહેલાં ભૂવા લોકો જ મનોચિકિત્સકનો પાઠ ભજવતા હતા! ભુવાનો રોફ, એનો ધાક, એની પર્સનાલિટી, એના જંતરમંતરની પદ્ધતિ લોકો પર એવો પ્રભાવ પાથરતી કે લોકોને વિશ્વાસ બેસી જતો કે આપણી સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર અને માત્ર આ ભુવા ભગત પાસે જ છે! એ માદળિયું આપે કે દોરો બાંધે, એમાં બીજું કશું ન હોય; એ માત્ર આપણી શ્રદ્ધા જ બાંધી આપતો હોય છે. શ્રદ્ધાવાન્ લભતે જ્ઞાનમ્ – ની જેમ શ્રદ્ધાવાન્ પ્રાપ્યતે સ્વાસ્થ્યમ્! આ શ્રદ્ધાના બળથી ભલભલી બિમારીઓમાંથી સાજા થઈ જવાય છે. આ ભુવાઓ અભણ હતા, મનોવિજ્ઞાનનું નામ પણ સાંભળ્યું ન હશે, પણ અજાણપણે તેઓ માણસના મનની સારવાર કરતા હતા. ઘણા અંધશ્રદ્ધાળુઓને માટે તો અમુક ભુવા જ તેમના ફેમિલી ડોક્ટર હોય છે. ચોખાના દાણા ઓવારીને લઈ જઈએ એ જ એના રિપોર્ટ! એ રિપોર્ટ પરથી એ સમસ્યાનું મૂળ પકડે.

ભુવા ભગતને યાદ કરવાનું નિમિત્ત એક અખબારી લેખે પૂરું પાડ્યું. એ લેખમાં લિન્ડા બુઓનેનો નામની એક હેરડ્રેસરનો કિસ્સો વર્ણવવામાં આવ્યો છે. લિન્ડા બુએનેનોને વીસ વરસથી પેટમાં ગરબડ હતી.જેને મેડિકલ ભાષામાં ઇરિટેબલ બાઉલ સિન્ડ્રોમ ટૂંકમાં આઈબીએસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વારંવાર બાથરૂમના આંટાફેરા કરીને એ હેરાન પરેશાન થઈ ગઈ હતી. પગ પણ જકડાઈ ગયા હતા અને દુ:ખાવો અસહ્ય હતો.

71વર્ષની બુઓનેનો અમેરિકાના મિથુએન, મેસાચ્યુસેટ્સમાં મેડિકલ આસિસ્ટન્ટ અને હેરડ્રેસર છે. તેમણે તમામ દવાઓ અજમાવી, ખાન-પાન પર નિયંત્રણ રાખ્યું પણ કોઈ ફાયદો ન થયો. 2009માં તેમણે ટીવી પર એક જાહેરાત જોઈ જે આઈબીએસ પ્રભાવિત પર થતા એક સ્ટડી સંબંધિત હતી. સ્ટડી માટે એંસી લોકોમાં તેની પણ પસંદગી થઈ. તે પોતાની દવા જાણીને હેરાન થઈ ગઈ. આ પ્લસીબો ગોળી હતી. ડોક્ટરોએ કહ્યું કે આ ગોળીઓમાં કોઈ સક્રિય દવા કે તત્વ નથી હોતું. તેની બોટલ પર પણ તેવું સ્પષ્ટ લખેલું હોય છે.

ત્રણ અઠવાડિયા સુધી એક દિવસમાં બે વાર ગોળીઓ લીધા પછી લિન્ડાએ નોંધ્યું કે તેના પેટની ગરબડ મટી ગઈ છે. તે કહે છે મને ખબર નથી કે આ બધું શું છે. આમ તો મેડિકલ સમુદાયને પ્લસીબોના પ્રભાવની જાણકારી હતી. તે હેઠળ કોઈ નકલી ગોળીથી દર્દીની શારીરિક સ્થિતિ સુધરે છે, પણ પ્લસીબો પ્રભાવના શોધકર્તા હાર્વર્ડ મેડિકલ સ્કૂલમાં મેડિસીનના પ્રોફેસર ટેડ કેપ્ટચૂક પોતાના રિસર્ચને આગળ લઈ જવા માંગતા હતા. 2009માં યુનિવર્સિટિની હોસ્પિટલ બેથ ઈઝરાયલ ડીકોનેસ મેડિકલ સેન્ટરે પ્રથમ ટ્રાયલ કરી, જેમાં સામેલ લોકોને જણાવાયું કે તેમને પ્લસીબો પિલ્સ અપાઈ રહી છે, હકીકતમાં તે કોઈ દવા નથી. ટ્રાયલનું પરિણામ આશ્ચર્યજનક હતું. જે લોકો કંઈ દવા લેતા ન હતા તેમનાથી બમણી સંખ્યામાં પ્લસીબો લેનાર લોકોમાં રાહતના લક્ષણો દેખાયા. આઈબીસની એ દવા લેનારાથી વધુ ફાયદો પ્લસીબો પિલ્સ લેનારાને થયો. કેપ્ટચૂક કહે છે કે મને આશા હતી જ કે આવું થશે, પણ આ સમજથી બહાર છે.

હવે કેપ્ટચૂક અને તેમની ટીમને આઈબીએસ જેવી ટ્રાયલ કરવા માટે નેશનલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હેલ્થની 25 લાખ ડોલરની મદદ મળી છે. સ્પષ્ટ નથી કે પ્લસીબોની અસરના કારણ કયા છે? કેટલાક  વિશેષજ્ઞો માને છે કે માનવશરીર સારવારની વિધિ કે પ્રક્રિયા પર શારીરિક અને માનસિક પ્રતિક્રિયા કરે છે. ભલે ફાયદો થાય કે નુકસાન, વ્યાવસાયિકોએ તેની તરફ ધ્યાન આપ્યું છે. એમેઝોન પર પ્લસીબો પિલ્સની બોટલ આઠથી પંદર ડોલરમાં વેચાય છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન એનેસ્થેશિયા વિશેષજ્ઞ હેનરી બિચરે નોંધ્યું છે કે અનેક ઘાયલ સૈનિકોએ પોતાની પીડાની સારવાર માટે માર્ફિન લેવાનો ઈન્કાર કરી દીધો હતો. જો કે એવા ઘાના શિકાર એવા સામાન્ય લોકો સારવાર માટે માર્ફિન લેવાની માંગણી કરતા હતા. બીચરનો નિષ્કર્ષ હતો કે લોકોનું સ્વસ્થ થવું કે તેમની પીડા સહન કરવાની ક્ષમતા મનોવૈજ્ઞાનિક સંભાવનાઓ પર નિર્ભર કરે છે. આધુનિક મેડિકલ શાસ્ત્રમાં પ્લસીબોની અસરને માન્યતા મળી રહી છે. હ્યુસ્ન વેટરન એફર્સ મેડિકલ સેન્ટરમાં ડોક્ટરોએ નોંધ લીધી છે કે બનાવટી સર્જરી (લોકોના ઘુંટણ ખોલ્યા વગર અને કોઈ સારવાર કર્યા વગર તેને પાછા સીવી દીધા) થી લોકોને એટલો જ લાભ થયો છે જેટલો ઘુંટણની વાસ્તવિક સર્જરીથી થયો હતો.

આને શું કહીશું, નકલી દવાનો જાદુ કે પોઝિટીવ વિચારોનો પ્રભાવ?

પ્ર. મિ.

પુસ્તકો વાંચવાથી માણસ બદલાઈ જાય ખરો?

આધુનિક કાળમાં જુદા જુદા ડે ઊજવવાની પ્રથા ચાલુ થઈ છે. જેમ કે, ઈન્ટર્નેશનલ મધર્સ ડે, ફાધર્સ ડે, ફ્રેન્ડશીપ ડે વગેરે. એમ જણાય છે કે વરસનો એકેય દિવસ કોઈ ડે  વગર ખાલી નથી રહ્યો. આ ડે ઊજવવા પાછળનો આશય એ જ છે કે કોઈ ઉપેક્ષિત ન રહેવું જોઈએ. આપણા જીવનમાં દરેકનું એક વિશિષ્ઠ મહત્ત્વ રહેલું છે તેથી કોઈનો અનાદર ન થવો જોઈએ. વસ્તુની, પ્રાકૃત્તિક તત્ત્વોની, માનવીય સંબંધોની કદર કરતા શીખવું જોઈએ. ડે તો વરસમાં એક જ વાર આવે છે, તેનો અર્થ એ નથી કે તે અમુક વિશિષ્ઠ દિવસે જ તેનું મહિમાગાન કરવાનું છે. આ તો માત્ર સંકેત છે, ઈશારો છે કે એમને ભૂલી ન જતા!.

માનવસ્વભાવની એક ખાસિયત રહી છે કે એકવાર કોઈના વખાણ કરવા લાગે તો તેને આકાશે ચડાવી દે અને વખોડવા લાગે તો તેને હાસ્યાસ્પદ સ્થિતિમાં મૂકી દે. એક કાળે સમાજમાં દીકરી સાપનો ભારો ગણાતી. દીકરીને પારકી થાપણ માનવામાં આવતી. દીકરી એટલે જવાબદારી અને દીકરો તો મોટી દોલત! દીકરો કુળદીપક અને કુળનો તારક! એના વગર પિતૃઓનો ઉદ્ધાર નહિ. દીકરીને દૂધ પીતી કરવાના રિવાજ વિષે પણ આપણે સાંભળ્યું કે વાંચ્યું છે. દીકરીની બિનજરૂરી અવગણના અને દીકરાનું અતિશય મહત્ત્વ! ન્યાયની આ અસમતુલા દૂર કરવા કરવા સમાજના બુદ્ધિમાનોએ દીકરીની વિશિષ્ઠતા વર્ણવવા કલમ ચલાવી. દીકરી એટલે તુલસી ક્યારો, દીકરી વહાલનો દરિયો એવી હવા બંધાવા લાગી. માણસ જ્યારે કોઈની પાછળ પડી જાય છે ત્યારે અતિરેક થઈ જાય છે. જે હોય તે બધાં જ ખાઈ પીઈને એક જ સૂરે બોલતાં થઈ જાય છે અને ત્યારે ન્યાયનું પલ્લું વિરુદ્ધ બાજુ નમવા લાગી જાય છે. પરિણામે સમતુલા તો ખોરવેયેલી જ રહે છે. દીકરી જો તુલસી ક્યારો હોય તો દીકરો શું બાવળિયો છે? દીકરી જો વહાલનો દરિયો હોય તો દીકરો શું ઝેરનો દરિયો છે? સવાલ એ ઊભો થાય છે કે જે મળ્યું છે તેનું ગૌરવ કરતાં આપણને આવડતું નથી.

દીકરી અને દીકરો તથા માતા અને પિતા એ બંનેમાં શ્રેષ્ઠ કોણ, એ પ્રશ્ન જ ઊભો ન થવો જોઈએ. સૌનું સન્માન અને સૌની કદર થવી જોઈએ. સૌના પ્રદાનનું વિશિષ્ઠ મહત્ત્વ છે જ. જ્યારે ફ્રેન્ડશીપ ડે ઊજવીએ છીએ ત્યારે આપણે મિત્રને કે સખીને એટલા બધા માથે સ્થાપી દઈએ છીએ કે જાણે આપણા આત્મીય સ્વજનો કરતાં પણ મિત્રના જ ઉપકારો આપણા પર વધારે હોય! ગુરુપૂર્ણિમા અને શિક્ષકદિન વખતે પણ આપણે અતિરેક કરતા આવ્યા છીએ. શિક્ષકની ભૂમિકા પણ ગુરુના જેવી જ છે. આજકાલ લંપટ અને ભોગવાદી ગુરુઓનું પ્રમાણ વધી ગયું છે અને એમના કરતૂતો મોટા પ્રમાણમાં બહાર આવી રહ્યા છે એટલે એક વખતની શ્રેષ્ઠ અને સન્માન્ય ગુરુપ્રણાલિને ઘસારો લાગ્યો છે. તે જ પરિસ્થિતિ શિક્ષકોની પણ થઈ છે. ચારેકોર ચારિત્ર્યની કટોકટી વર્તાઈ રહી છે. ગુરુ અને શિક્ષકો પ્રત્યે સમજુ લોકોનો વિશ્વાસ અને આદર ઘટી ગયો છે. કેટલીકવાર એવું વાંચવા સાંભળવા મળે છે કે પુસ્તકો જ સાચા ગુરુ છે, પુસ્તકો જ સાચા શિક્ષકો અને પુસ્તકો જ સાચા મિત્રો છે! આપણને જે ગુણોની અપેક્ષા જીવંત મહાનુભાવો પાસે હતી તે તમામ અપેક્ષાઓ સંતોષવાની જવાબદારી આપણે નિર્જીવ એવા પુસ્તકો પર નાંખી દીધી. એનું કારણ એ જ છે કે પુસ્તકો આપણું કોઈ રીતે શોષણ કરતા નથી. પક્ષપાત કરતા નથી. પુસ્તકો આપણી પાસેથી કંઈ માંગતા નથી. કેટલાક લોકો ‘ગુગલ‘ને પણ ગુરુ ગણાવવાની ભૂલ કરતા આવ્યા છે! ‘ગુગલ‘ બિચારું એટલી જ માહિતી આપી શકે જેટલી અને જેવી માહિતી એનામાં ભરવામાં આવી હોય. ગુગલના જવાબથી લોકો ગુંચવાયા હોય એવા દાખલા અનેક છે.

અતિરેક કરવામાં આપણને કોઈ નહિ પહોંચે. ગુરુપૂજન એનો હાથવગો દાખલો છે. ગુરુ શિષ્ય પરંપરામાં ગુરુ સમક્ષ શિષ્યના ગુણ અવગુણો અને સામર્થ્યનો આખો એક્ષ- રે રહેતો. પરસ્પર પ્રેમ અને આદરભાવ રહેતો. શિષ્યોના જીવનઘડતર આડે આવતી તેની ખામી કે મર્યાદા દૂર કરવા ગુરુ હંમેશાં ચિંતિત રહેતો તેથી શિષ્યની નબળાઈને કઠોરતાથી દૂર કરવાની ભૂમિકા ભજવતી વખતે તે સાક્ષાત શિવ સ્વરૂપ હતો. તેનામાં રહેલા સત્વને બહાર લાવવા અને તેને વિકસાવતી વખતે તેની ભૂમિકા બ્રહ્મા જેવી રહેતી. એક માનવબાળમાંથી ખરા મનુષ્યનું સર્જન કરવાનું હોવાથી એને બ્રહ્માની ઉપમા આપવામાં ખોટું નહોતું. અવગુણોને મર્યાદામાં રાખવા અને સદગુણોને સ્નેહથી પોષણ આપતા ગુરુની ભૂમિકા વિષ્ણુની હતી. આટલું મહત્ત્વ ગુરુને મળવું જ જોઈએ તેનો ઈન્કાર થઈ શકે તેમ નથી, પણ ‘ગુરુર્બ્રહ્મા ગુરુર્વિષ્ણુ‘ શ્લોકને ઓવરટેઈક કરીને ‘ગુરુ ગોવિંદ દોનોં ખડે‘ સાખીમાં તો ગુરુને ગોવિંદથીયે શ્રેષ્ઠ સિદ્ધ કરવાની  કુચેષ્ટા માલમ પડે છે. ગુરુને ભગવાન માનવા પાછળ એક ભાવ છે પણ તેને ભગવાનથી શ્રેષ્ઠ ગણવામાં તો ભગવાનનું જ અપમાન છે.

પુસ્તકની મહત્તા જીવનમાં છે જ, માણસે વિવિધ વિષયો પરના અધિકૃત ગ્રંથો વાંચવા જ જોઈએ. પણ ચેતન અને જડ વચ્ચેનો ભેદ જળવાવો જોઈએ. ચેતન જેટલી ચેતના જગાડી શકે તેટલી જડ નહિ જગાડી શકે. પ્રત્યક્ષ સહવાસને કારણે શિષ્યમાં સુષુપ્ત રહેલા સત્વ અને સ્વત્વ વિષે  ગુરુને જે ખબર પડે તે પુસ્તકને ન જ પડે. ગુરુને શિષ્યની બધી બિહેવિયરની જાણ હોય, શિષ્યના જિન્સમાં કઈ સંભાવનાઓ પડેલી છે તેનો અંદાજ હોય અને તેને અનુરૂપ ક્યારે કઈ સલાહનો અમલ કરાવવો કે ક્યારે કઈ સજા કેટલા પ્રમાણમાં કરવી અને તેના કેવાં રિએક્શન આવશે તેની પૂરી ગણતરી હોય. શિષ્યની મૂંઝવણની પળોમાં ગુરુનો માયાળુ હાથ માથા પર ફરે અને જે આશ્વાસન મળે તે પુસ્તકથી નહિ મળે. ગુરુની વહાલભરી નજરથી શિષ્યના અંતરને જે શાંતિ મળે તથા ગુરુની હાજરીમાં એના સત્ચરિત્રના જે કંપનો હકારાત્મક અસરો ઉત્પન્ન કરે તે પુસ્તકોની બાબતમાં શક્ય નથી.

થોડા દિવસો પહેલાં ‘દિવ્ય ભાસ્કર‘ દૈનિકના ચીફ એડિટર રાજ ગોસ્વામીએ તેમની ફેસબુક વૉલ પર એક ટૂંકી પોસ્ટ મૂકી. તેમાં લખવામાં આવ્યું હતું કે ચોપડીઓ વાંચીને કોઈ બદલાયું હોય તેવો કોઈ દાખલો આજસુધીમાં નોંધાયો નથી. આ પોસ્ટને અઢીસો જેટલા વાચકોએ લાઈક કરી અને સો જેટલાએ તેના પર કમેન્ટ લખી. ઘણા લોકોએ અમુક મહાપુરુષોના અવતરણો ટાંકીને પ્રતિપાદન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો કે એમના જીવનમાં પુસ્તકોએ એમનું માર્ગદર્શન કર્યું હતું. પુસ્તકોમાંથી વિચારો મળ્યા અને જીવવાની રીત શીખવા મળી જેને કારણે વિકાસ સાધીને તેમણે ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી. ગાંધીબાપુ પર રસ્કિનના ‘અન ટુ ધ લાસ્ટ‘ પુસ્તકનો પ્રભાવ પડ્યો અને તેને કારણે સર્વોદય અને અંત્યજોદ્ધારનું આંદોલન મળ્યું. લેનિને કાર્લમાર્ક્સનું દાસ કેપિટલ વાંચ્યું અને રશિયામાં ક્રાંતિ થઈ.

એમ કહી શકાય કે એ મહાપુરુષોના વ્યક્તિત્વમાં એ વિચારોના બીજ સુષુપ્ત અવસ્થામાં પડેલા જ હતા. ભૂમિકા તૈયાર જ હતી અને પુસ્તકમાં વાંચવા મળેલા વિચારો થકી એમની ભાવનાને પોષણ મળ્યું. જે બીજ હતું તે અંકુરિત થયું અને તે વિકસીને છોડ બન્યો. જેને કારણે તેઓ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શક્યા. સામ્યવાદના વિચારો આપનાર અને લખનાર કાર્લ માર્ક્સ કેમ ક્રાંતિ ન કરી શક્યો? લેનિન સિવાય બીજાઓએ પણ કાર્લ માર્ક્સને વાંચ્યા હશે તે જ રીતે ‘અન ટુ ધ લાસ્ટ‘ પુસ્તક પણ ગાંધીજી સિવાય અન્ય કેટલાયે લોકોએ આજસુધીમાં વાંચ્યું હશે, તો તે સૌને સર્વોદયનો વિચાર કેમ ન સ્ફૂર્યો? તેમનું જીવન કેમ નહિ બદલાયું? મહાભારત યુદ્ધના પ્રસંગે યુદ્ધવિમુખ બની ગયેલા અર્જુનને યુદ્ધ કરવા પ્રેરનાર ગીતા વાંચીને ગાંધીજીને અહિંસક સત્યાગ્રહનો વિચાર કેવી રીતે આવ્યો?

હકીકત એ છે કે પોતાની માન્યતાને યથાર્થ ઠેરવવા માટે લોકો પ્રચલિત પુસ્તકનો હવાલો આપતા હોય છે.

ભારતીય સંસ્કૃતિ અગણિત પુસ્તકો વાંચનારને એટલું મહત્ત્વ નથી આપતી જેટલું મહત્ત્વ એ બહુશ્રુતને આપે છે. પુસ્તક વાંચતી વખતે આપણે આપણા પૂર્વગ્રહો અકબંધ રાખીને વાંચીએ છીએ. જે વાત આપણી માન્યતાથી વિરુદ્ધ હોય અથવા ઓછું મૂલ્ય આંકતી હોય તે વાત વાંચવાનું આપણે ટાળીએ છીએ અને સમર્થન પ્રાપ્ત મુદ્દાઓને આપણે હાઈલાઈટ કરીએ છીએ. વળી, વાંચનાર જે વાંચે છે તેનો અર્થ તે પોતાની બુદ્ધિમર્યાદામાં રહીને સમજે છે. વિસ્તૃત પરિપ્રેક્ષ્યમાં બધા લોકો વિચારી શકતા નથી. એનાથી ઊલટું, સાંભળતી વખતે વક્તાના અણગમતા કે આપણી માન્યતા વિરુદ્ધના અર્થઘટનો પણ આપણે ફરજિયાત સાંભળવા પડે છે. આ અર્થમાં સાંભળવું એ તપ છે જ્યારે વાંચવું એ એક લહાવો છે!

પુસ્તકો પ્રત્યે ગમે તેટલો પ્રેમ હોય તો પણ માણસને સુધારવાની જવાબદારી તેના પર નાખી શકાય તેમ નથી. માણસ ક્યારે બદલાય? આવશ્યકતા હોય તો બદલાય, બદલાવા સિવાય અન્ય કોઈ વિકલ્પ જ રહ્યો ન હોય ત્યારે બદલાવું પડે એ તેની મજબૂરી છે. એ તેનો બદલાવ ન કહી શકાય કારણ કે, પરિસ્થિતિ બદલાતાં જ કૂતરાની પૂંછડી ફરીથી વાંકી થઈ જાય. બદલાવાનું બીજું કારણ છે કોઈનો ઉત્કટ પ્રેમ. માણસ પ્રેમવશ થઈ આનાકાની કર્યા વગર સ્વેચ્છાએ પોતાના જીવનમાં બદલાવ લાવે છે કારણ કે પોતાના પ્રિયના અંતરમાં તેણે પોતાનું સ્થાન અંકિત કરવું છે.

પુસ્તકો આપણને માહિતી આપી શકે; પિતા, મિત્ર કે ગુરુની માફક સમયસર આપણી પાસે આવીને હૂંફ, આશ્વાસન, માર્ગદર્શન કે મમતાભર્યો ઠપકો ન આપી શકે. વ્યક્તિના જીવન પરિવર્તન કે સમાજના પરિવર્તન માટે પુસ્તકો નાકામ સિદ્ધ થતાં જાય છે એ વિષે કોઈ શંકા રહેતી નથી.

પ્ર. મિ.

પૌરાણિક વાર્તાઓને સમજીએ.

હમણાં જ, એક રામકથા સાંભળવાનું થયું. રામકથા અને ભાગવત કથા સમાજમાં બહુ જ લોકપ્રિય છે. કથા દ્વારા મુખ્ય પાત્ર ભગવાન શ્રી રામ અને ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના જીવન પ્રસંગો રજુ કરવામાં આવે છે તે સાથે અનેક પૌરાણિક કથાઓ દ્વારા જીવનનું ગૂઢ તત્ત્વજ્ઞાન પણ સમજાવવામાં આવે છે. પૌરાણિક કથાને સામાન્ય શ્રોતાગણ તો સંપૂર્ણ સત્ય માની લે છે, પણ બુદ્ધિથી વિચારનાર શ્રોતાઓના મનમાં તે સંશય નિર્માણ કરે છે. જે કહેવામાં આવી રહ્યું છે તે સાંભળવામાં તો સારું લાગે છે અને મનોરંજન થાય છે, પણ બુદ્ધિ એને માન્ય રાખતી નથી.. પાછું વ્યાસપીઠ પરથી એવો દાવો રજુ કરવામાં આવે છે કે આ તમામ વાતો સાચી જ છે, ત્યારે બુદ્ધિમાં ગડમથલ શરૂ થાય છે.

પુરાણકથા આવે એટલે તેમાં નારદમુનિ તો આવે જ. કથા ગમે તે યુગની હોય પણ નારદ વગર જામે નહિ. પુરાણો જેને ‘દેવર્ષિ‘ નારદ ગણાવે છે તેની રજુઆત વિદૂષક તરીકે થાય છે. નારદ માથે ચોટલી અને હાથમાં વીણા લઈને મુખથી ‘નારાણય નારાયણ‘ બોલતા ઉપસ્થિત થાય એટલે એને સમાંતર આપણા મગજમાં હિંદી ફિલ્મનો વિલન ‘જીવણ‘ દેખાવા લાગે. નારદ જ્યાં જાય ત્યાં કલહના બીજ વાવતો જાય. બધું સમુસૂતરું ચાલતું હોય ત્યાં નારદના આગમનથી નવાજૂની થાય. ચોરને કહે કે ભાગ અને પોલીસને કહે કે પકડવા દોડ! આવું અળવીતરું કામ કરનારને ‘દેવર્ષિ‘ કઈ રીતે કહી શકાય? એ નારદને સૃષ્ટિસર્જક બ્રહ્માજીના માનસપુત્ર ગણાવવામાં આવે છે. તેઓ કોઈપણ યુગમાં હાજરાહજુર અને સ્વર્ગ, પાતાળ, પૃથ્વી પરના કોઈપણ સ્થળે કોઈપણ કાળે ઉપસ્થિત. બધાં જ એનું માન રાખે. એની વાત પર ભરોસો મૂકે.

બીજું એક પાત્ર તે ઈન્દ્રનું. રામકથામાં ગૌતમ ઋષિની પત્ની અહલ્યાની વાત આવે છે. અહલ્યા સાથે એણે જારકર્મ કર્યું અને અહલ્યાનું સતીત્વ ભંગ થયું તેથી ગૌતમ ઋષિએ અહલ્યાને શાપ આપીને પથ્થરની શીલા બનાવી દીધી તથા ઈન્દ્રને શાપ આપીને એનું શરીર છિદ્રાળુ કરી નાંખ્યું.. બીજી એક કથા મુજબ નારાયણ ભગવાને જાલંધરની પત્ની વૃન્દાને છળકપટથી છેતરીને તેનો શિયળભંગ કર્યો. આપણા પુરાણકારોને સેક્સનો ઉલ્લેખ કર્યા વગર કોઈ વાત જ કરતાં નથી આવડતું. કોઈ વાત સીધી રીતે કહેવાને બદલે તેને સેક્સમાં ઝબોળીને કહેવા પાછળ કયો હેતુ હશે તે સમજવું અઘરું બની જાય છે. શું કાવ્યનો બિભત્સ રસ એમને વધારે પ્રિય હશે? કે પછી પુરાણો રચાયાં તે વખતનો સમાજ જ એવો હશે?

પુરાણોમાં અસંખ્ય વાર્તાઓ છે. પણ જે લખી છે તેના તે રૂપમાં એને સાચી માની લેવામાં જોખમ છે. કેટલીક વાર્તાઓનો વાસ્તવિક અર્થ સમજાવવાનો પ્રયાસ વિદ્વાનોએ કર્યો છે, પણ તે સમાજમાં પ્રચલિત નથી તેથી શંકા કાયમ ઊભી જ છે. ક.મા. મુનશીના સાહિત્યમાં વાંચેલું કે ‘ઈન્દ્ર ખરાબ નથી, ઈન્દ્રાસન ખરાબ છે‘. ઈન્દ્રાસન પર જે બેસે તે ઈન્દ્ર ગણાય. ઈન્દ્ર કોઈ વ્યક્તિ નથી, પણ એક સત્તાધીશનું પ્રતીક હોય એમ વધારે લાગે છે. દુનિયાનો કોઈપણ સત્તાધીશ સલામતી નથી અનુભવતો. પોતાની ગાદી ક્યારે કોઈ પચાવી પાડશે તેનું કંઈ નક્કી નહિ! સત્તાની આસપાસ ષડ્યંત્રો ઘડાતાં જ આવ્યાં છે. પરિણામે સામાન્ય જનતા કરતા સત્તાધીશ વધારે ભયભીત રહેતો હોય છે.

પૃથ્વીના કોઈ ખૂણામાં કોઈ ઋષિ તપ કરતો હોય એની ખબર પડતાં જ ઈન્દ્ર અપસેટ થઈ જાય! પુરાણકારોએ ઈન્દ્રને ભયંકર રીતે કામી અર્થાત ઈન્દ્રિયલંપટ વર્ણવ્યો છે. આવી લંપટ વ્યક્તિ દેવોનો રાજા બનીને સ્વર્ગ પર રાજ કરે એ યોગ્ય નથી લાગતું. દેવો પણ બધા ભોગવાદમાં સબડતા જીવો જ લાગે છે. વળી પાછા ઈર્ષાળુ. કોઈની પ્રગતિ એમનાથી ખમાય નહિ. કોઈનું સુખ અને પ્રગતિ જેનાથી સહન ન થતી હોય તેને દેવ કેમ કરીને કહેવા! આપણાથી એટલા બધા શ્રદ્ધાળુ તો કેવી રીતે બની શકાય કે કથામાં કોઈ બોલે અને તેને જેમ છે તેમ સાચું માની લઈએ? વિશ્વામિત્ર જેવો પ્રતાપી ક્ષત્રિય રાજા કે જેને રાજર્ષિની પદવી મળી છે તે તપ કરવા બેસે અને તેની સાધનાની વાત જાણતાં જ જેના પેટમાં તેલ રેડાય તેવા ઈન્દ્ર પ્રત્યે આપણને માન રહેતું નથી. કોઈ પણ તપસ્વી જાણે એનું ઈન્દ્રાસન પડાવી લેવા જ તપ કરતો હોય એમ માની લેવું ઈન્દ્ર માટે શોભાસ્પદ નથી. અને તપસ્વીને ધ્યેય ચલિત કરવા કે તેનું પતન કરવા માટે હની ટ્રેપનો આશરો લઈને કોઈ અપ્સરાને તેની પાસે મોકલવી વિશ્વના ટોચના સત્તાધીશને ગૌરવ આપે તેવી બાબત હરગીઝ નથી. વિશ્વામિત્ર પણ એટલા ઢીલી કાછડીના તો ન જ હોય કે આવા કોઈ ષડ્યંત્રમાં ફસાય. એમ બની શકે કે પુરાણકારોને સમજવામાં આપણે ક્યાંક ગોથું ખાઈ રહ્યા છીએ.

ઘણી બધી વાતો એવી છે જેનું વાસ્તવિક અર્થઘટન જાણવું જરૂરી છે. જાલંધરની વાત કરીએ. જાલંધર પોતાની પત્ની વૃન્દાના પાતિવ્રત્યના જોર પર સમાજમાં ત્રાસવાદ ચલાવી રહ્યો હતો. લોકો જાણતા હતા કે જાલંધર ગુંડો છે. પણ તે પોતાની પત્નીને કારણે બચી જતો હતો. સમાજમાં ઘણા બદમાશો કોઈની બે આંખની શરમને કારણે કે બીજાની તાકાતને કારણે બચી જતા હોય છે. વાર્તામાં બતાવવામાં આવે છે કે જ્યાં સુધી તેની પત્ની વૃન્દા પતિવ્રતા રહેશે ત્યાં સુધી જાલંધરનું પતન થશે નહિ એવું તેને વરદાન હતું. ભગવાન વિષ્ણુએ જાલંધરનો વેશ લઈને વૃન્દાના પાતિવ્રત્યનો ભંગ કર્યો. પુરાણકથાને વગર વિચાર્યે સાચી માની લેનારા તો એમ જ માને કે કે વિષ્ણુ ભગવાને કપટ કરીને વૃન્દા સાથે સંભોગ કર્યો. ભગવાને ખરેખર જારકર્મ કર્યું. વૃન્દા સાથે ચિટિંગ કર્યું.

શું આપણો ભગવાન બળાત્કારી છે? કોઈનો પણ ભગવાન આવું દુષ્કર્મ કરે ખરો? તો પછી આ વાર્તાને કેવી રીતે માનવી કે જે તર્કની એરણ પર સાચી ઠરે?

વૃન્દનો અર્થ થાય ટોળું. ટોળાંને પોતાની કોઈ વિચારસરણી હોતી નથી. નેતા જે કહે તે સાચું માને, નેતા જેમ ઉશ્કેરે તેમ ઉશ્કેરાય, નેતા કહે રાત તો રાત અને નેતા કહે કે દિવસ તો દિવસ! નેતા સિવાય અન્ય કોઈને માને નહિ. જાલંધર એટલે આવા ટોળાનો નેતા. ટોળું જાલંધરને વફાદાર રહેતું હતું. નેતાની સઘળી તાકાત આ વફાદાર ટોળાને આભારી છે. એની વફાદારીના ગુણ પર નેતાઓ તાગડધિન્ના કરતા હોય છે. કોઈ એકને જ વફાદાર રહેવું એનું નામ પતિવ્રતા વ્રત. આ લક્ષણ સ્ત્રીઓનું હોય છે. વૃન્દનું નારી જાતિનું રૂપ થયું વૃન્દા. જનશક્તિ જ્યારે કોઈ અનિષ્ટ વ્યક્તિની અંધભક્તિ કરતી હોય અને એની પાછળ પોતાનો જીવ કુરબાન કરવા તત્પર હોય ત્યાં સુધી તે અસામાજિક તત્વનો પરાભવ થતો નથી. વાસ્તવિકતા એ છે કે આંધળા ફોલોઅર્સ જ અનિષ્ટ તત્વની તાકાત હોય છે. એ ફોલોઅર્સની સ્વામી ભક્તિને ખલાસ કરવામાં આવે તો તેની તાકાત ખતમ. વૃન્દાનું પાતિવ્રત્ય ખંડિત કરવું એટલે એની વફાદારીને પોતાના તરફ ખેંચી લેવી. નેતાની તાકાત છિનવી લેવી. ભગવાને ટોળાંની વિચારસરણી બદલી અને જાલંધર ખલાસ થઈ ગયો.

વૃન્દ અથવા સ્વામીભક્ત વૃન્દા વૈચારિક અર્થમાં જડ હતી. એનામાં વિચારવાની શક્તિ આવી એટલે કે  વનસ્પતિનું ચૈતન્ય આવ્યું. એને તુલસી નામ આપવામાં આવ્યું. તુલસીને ભગવાન સાથે પરણાવવાનો અર્થ એ થયો કે વફાદાર ટોળાંને સાત્વિક પ્રવૃત્તિ કે સાત્વિક વિચારધારા સાથે એમનો સંબંધ જોડવો.

 જાલંધરની કથાને વાસ્તવિક ઉદાહરણથી સમજવી હોય તો ભારતના રાજકારણને નજર સામે લાવવું પડે. પહેલા મુસલમાનો અને પછાત તથા આદિવાસી સમાજની વફાદારીની તાકાત પર કોંગ્રેસ અને સમાજવાદી, બહુજન સમાજવાદી વગેરે પક્ષો સત્તામાં આવીને ભ્રષ્ટાચાર કરતા રહ્યા. આ સમુદાયો સમક્ષ જઈને ભારતીય જનતા પક્ષે વાસ્તવિકતા સમજાવી કે એમનો માત્ર મતદાતા તરીકે જ ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. એમના ઉત્થાનની કોઈને પડી નથી. મતદારોએ પોતાની વફાદારી બદલી એટલે કોંગ્રેસ અને અન્ય રાજકીય પક્ષો ધૂળ ચાટતા થઈ ગયા.

પ્ર. મિ.

ડૉ. શશિકાંત શાહ

એકવાર ગુજરાતમિત્રના ચર્ચાપત્ર વિભાગમાં ‘‘ડો. શશિકાંત શાહ, ૫૩- રાધેનગર સોસાયટી, સૂરત‘‘ ના નામે લખાયેલું એક ચર્ચાપત્ર મારી નજરે પડ્યું. ડુમસ રોડ પર બેફામ દોડતા ખટારા અને આપણા લોકોની ગેરશિસ્તને કારણે ઊભા થતાં જોખમો વિષેની વાત હતી. વિષયની પસંદગી તથા રજુઆત મને આકર્ષી ગયાં. લખાણ દ્વારા સમાજને જાગૃત કરવાની વાત હતી. ઓછામાં ઓછા, પણ સાર્થક શબ્દો વાપરવાની એમની ફાવટ પર મુગ્ધ થઈ જવાયું. તે વખતે શશિકાંતભાઈને હું ફિઝિશિયન ડોકટર સમજી બેઠેલો.  ત્યારબાદ બહુ ઓછા સમયમાં એમની કોલમ શરૂ થઈ, ‘માણસ નામે ક્ષિતિજ‘. લખાણ વાંચીને મને થયું કે આ તો બીજા ગુણવંતભાઈ શાહ વાચકોને મળ્યા. એ સમયગાળામાં ડો. ગુણવંતભાઈ શાહની કોલમ ‘કાર્ડિયોગ્રામ‘ લોકપ્રિયતાના શિખરો ચડતી જતી હતી. મિત્રવર્તુળમાં ‘માણસ નામે ક્ષિતિજ‘ ની ચર્ચા દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે શશિકાંતભાઈએ ગુણવંતભાઈના હાથ નીચે પીએચડી કર્યું છે.

તે વખતે મને ટેવ હતી પોસ્ટકાર્ડ લખવાની. ગમી ગયેલા લેખ માટે તેના કટારલેખકને કે ચર્ચાપત્રીને હું અચૂક પત્ર પાઠવતો. પત્રો દ્વારા લાગણી અને સમજણની આપ-લે થતાં શશિકાંતભાઈ જોડે મિત્રતા થઈ ગઈ. એમના થકી મને વૈચારિક હૂંફ પ્રાપ્ત થતી ગઈ. અનેકવાર એમને ઘરે રૂબરૂ મળવા જવાનું થયું છે. શશિકાંતભાઈ એમની મિત્રમંડળીમાં મારો પરિચય પોતાના મિત્ર તરીકે કરાવે તે જોઈને આનંદ તો થાય, પણ વિમાસણ વધારે થાય! વિદ્વાનોના વૃંદ વચ્ચે હું તો એક સામાન્ય કારકુન, મારી શી હૈસિયત હોય એમના મિત્ર કહેવડાવવાની? ક્યાં રાજા ભોજ અને ક્યાં ગાંગો તેલી! એમના હૃદયની એ સાચે જ મોટાઈ કહેવાય કે મારા જેવા અલ્પજ્ઞને એમની પંક્તિમાં સ્થાન આપે.

વૈચારિક રીતે અમે નજીક આવતા ગયા. એમના લેખો વાંચવાનું મને ભારે આકર્ષણ.રહેતું. ગાગરમાં સાગર ઠાલવવાની એમની પાસે ભારે આવડત. એમના લખાણમાંથી એકેય શબ્દ ઓમિટ કરવા જેવો નહિ. એમનું લખાણ એટલે એમના વાંચન, મનન, નિરીક્ષણ અને ચિંતનનો નીચોડ. એ નીચોડનો વિચારવિસ્તાર થઈ શકે, પણ ટૂંકસાર કરવો અઘરો. એમનો લેખ એ જ સ્વયં ટૂંકસાર. હું મથી મથીને થાકી જાઉં તોયે એમની જેમ ટૂંકમાં ન લખી શકું. મારી નબળાઈ માટે મને અવારનવાર ક્ષોભ થયા કરે.

એમની કોલમમાં લખાયેલો એક લેખ ‘લાઈફ બિગિન્સ આફટર ફોર્ટી‘ મને ખૂબ ગમી ગયેલો. એ વખતે મારી ઉંમર ફોર્ટીની આસપાસ જ હતી એટલે મારા માટે જ એ લખાયું છે એમ મને લાગેલું. એમણે લખેલા લેખો પૈકી એકનું શિર્ષક હતું, ‘ખુલાસા કદી કરશો નહિ, વિરોધીઓ તમારા ખુલાસાને માનવાના નથી અને મિત્રોને તમારા ખુલાસાની કોઈ જરૂર નથી.‘  મારા માટે એમના તરફથી મળેલું એ સમયસરનું માર્ગદર્શન હતું. તેઓ મારા મિત્ર ઉપરાંત મારા શિક્ષક જેવા હતા. પત્રમાં હું એમને ‘સાહેબ‘ સંબોધન લખતો તે સામે એમણે નારાજગી દર્શાવી તે પછી મેં એમને કદી સાહેબ કહ્યા નથી..

હું પૂ. પાંડુરંગ શાસ્ત્રી આઠવલેની સ્વાધ્યાય પ્રવૃત્તિ સાથે સંકળાયેલો હતો અને એ વિષે અમારા વચ્ચે ક્યારેક ચર્ચા ચાલતી. સ્વા. પરિવારની શિસ્તના તેઓ પ્રશંસક હતા. તેમને આ પ્રવૃત્તિ વિષે જાણવાની જિજ્ઞાસા રહેતી. ભક્ત કેવો હોવો જોઈએ તે સમજાવવા માટે પાંડુરંગ દાદા પુષ્ટિમાર્ગના વૈષ્ણવોનો દાખલો આપતા. ભક્ત સંતુષ્ટ હોવો જોઈએ, પ્રસન્નચિત્ત હોવો જોઈએ. ભગવાન પાસે અને બાળક પાસે રડાય નહિ અને તેમની પાસે કંઈ મંગાય નહિ! એમને તો આપણે કંઈક આપવાનું હોય. આજે ભક્તિ માગણ બની ગઈ છે એ વાત પર શાસ્ત્રીજી આક્રોષ વ્યક્ત કરતા. એ વાત હું તેમને કરતો. વલ્લભાચાર્યને પ્રભુથીય વિશેષ ‘મહાપ્રભુ‘ કેમ કહેવામાં આવે છે એ વાત અમને પૂ. દાદાએ સમજાવી એ વર્ણન તેઓ ભાવપૂર્વક સાંભળતા. એકવાર એમણે સ્વેચ્છાએ સ્વાધ્યાય પ્રવૃત્તિ વિગતવાર સમજવા માટે અને તે વિષે એમની કોલમમાં લખવાની ઈચ્છા પ્રગટ કરી. મેં એમને પુસ્તકો પહોંચાડ્યા અને કોઈ મુદ્દા પર ચર્ચા કરવાની જરૂર જણાય તો મને જણાવવાની દરખાસ્ત મૂકી. ચાર લેખમાં એમણે સંપૂર્ણ નીચોડ રજુ કર્યો. એક દિવસ એમણે મને ઉત્સાહથી જણાવ્યું કે એ લેખમાળા પ્રગટ થયા પછી ડો. ગુણવંતભાઈએ મને અભિનંદન આપ્યા. ‘સ્વા. પ્રવૃત્તિને તમારી લેખમાળાની કોઈ ગરજ નથી, પણ તારી કલમની પવિત્રતા માટે તારે એના વિષે લખવું જરૂરી હતું.‘ એમ ગુણવંતભાઈનું કહેવું હતું. એ જાણીને મને પણ પરમ સંતોષ થયેલો.

‘વાણિયા મૂંછ નીચી તો નીચી‘ એવી આપણે ત્યાં કહેવત છે. વાણિયો કદી કોઈ તકરારમાં ન પડે;  શશિકાંતભાઈ વૈષ્ણવ જરૂર હતા, પણ ‘વાણિયા‘ નહિ! એમની નીડરતા કોઈ ક્ષત્રિય યોદ્ધા જેવી હતી. સમાજહિત માટે જોખમકારક ખુલ્લી લડાઈ તેઓ લડતા તેથી ચિંતા થતી. સ્થાપિત હિતોએ જાહેર શહેરના રાજમાર્ગની જગ્યાઓ પર કરેલા ગેરકાયદે દબાણો વિષે એમણે આગ ઝરતા શબ્દોમાં લખ્યું ત્યારે મેં એમને ચેતવ્યા. ‘આ લોકોને હું ઓળખું છું, તેઓ તમને ભયંકર હાનિ પહોંચાડી શકે છે, સંભાળજો‘ તેમનો ત્વરિત પ્રત્યુત્તર હતો, ‘હું કોઈપણ જોખમ વહોરવા તૈયાર છું. લખતી વખતે જ મેં પૂરતો વિચાર કરી લીધો હતો.‘ આ શૂરવીરને રોકવાની કે સલાહ આપવાની મારી પાત્રતા કેટલી અલ્પ છે તે મને સમજાઈ ગઈ. લાભ ગેરલાભનો હિસાબ માંડે એવા વાણિયામાં શશિકાંતભાઈનો સમાવેશ ન કરી શકાય.

અસત્ય સાથે મક્કમતાપૂર્વક નાસંમત અને સત્ય સાથે એટલી જ મક્કમતાથી પડખે રહેવાની એમની ખુમારી ગજબની હતી. એમના અવસાનના એક મહિના પહેલાં જ મેં એમને વોટ્સેપ મેસેજ કરીને ડો. ગુણવંતભાઈના એક લેખની યાદ અપાવી. ગુણવંતભાઈના એ લેખનું શીર્ષક હતું, ‘માણસ નામે ક્ષિતિજ કે માણસ નામે હિંદુ?‘ સમજી શકાય તેમ છે કે એ લેખમાં એમના ગુરુ શાહ સાહેબે એમને ક્રિટિસાઈઝ કર્યા હતા.એમના શિષ્યધર્મની કસોટી હતી. અત્યંત નાજુક બાબત હતી. શશિકાંતભાઈનો અભિગમ કેવો રહેશે એ જાણવાની સૌને તાલાવેલી હતી. ‘સૌ પ્રથમ તો મારી કોલમ આપની કોલમની હેડલાઈન બની એને હું મારા જીવનની ધન્યતા સમજું છું.‘ એવા વિનીત શબ્દોથી એમણે પ્રસન્નતા વ્યક્ત કરી અને પછી શાહ સાહેબે ઉઠાવેલા પ્રત્યેક મુદ્દાનો અત્યંત નમ્રપણે સચોટ ખુલાસો કર્યો. હું મારા મતને નમ્રપણે વળગી રહું છું એમ પણ લખ્યું. કબીરજીની અતિ વિખ્યાત સાખી, ‘ગુરુ ગોવિંદ દોનોં ખડે કિસકો લાગું પાય‘ યાદ આવી જાય. ગુરુ પ્રત્યે કૃતજ્ઞ રહીને પણ સત્યના પડખે નિર્ભયતાથી મક્કમપણે ઊભા રહી શકાય એનું વાસ્તવિક દર્શન મને ખૂબ ગમ્યું. ગુણવંતભાઈની પણ એ સલાહ રહી છે કે આપણે સાચા હોઈએ તો કોઈની પણ શેહમાં ન આવતાં મક્કમ રહેવું. શશિકાંતભાઈએ આશ્ચર્યથી મને સામું પૂછ્યું, ‘તમને એ હજી યાદ છે?!‘

એ જ પ્રસંગ મારે માટે પ્રેરણાદાયી બની ગયો. સૂરતમાં ‘ગુજરા હુઆ જમાના‘ શીર્ષક અંતર્ગત અભિનેતા કે. કે સાહેબને સન્માનવાનો અને એમની જીવનકથા પર આધારિત પુસ્તકના વિમોચનનો એક કાર્યક્રમ ગાંધી સ્મૃતિ ભવનમાં યોજાયો જેના સંચાલક હતા શશિકાંતભાઈ. સમયપાલનના એમના આગ્રહને હાંસીપાત્ર બનાવવાનો પ્રયાસ થતો જોવામાં આવ્યો. એ અપ્રિય ચેષ્ટામાં નિમિત્ત બન્યા હતા આપણા સૌના આદરણીય વડીલ ભગવતીકુમાર શર્મા. શશિકાંતભાઈને ગુનેગારની સ્થિતિમાં મૂકનાર એ ઘટના મારા હૈયાને હલબલાવી ગઈ. એક તરફ પૂજ્ય એવા વડીલ ભગવતીભાઈ અને બીજી તરફ શશિકાંતભાઈ, કોનો પક્ષ લેવો? કોની પડખે રહેવું તેના વિચારો મને અપસેટ કરતા રહ્યા. નવસારીથી પ્રસિદ્ધ થતા ‘પ્રિયમિત્ર‘માં ભગવતીભાઈની પૂરી અદબ જાળવીને શશિકાંતભાઈનો પક્ષ લેતો એક લેખ મેં લખ્યો. તંત્રી શ્રી સુરેશભાઈ દેસાઈએ તે છાપ્યો. એના કટિંગનો મેં પ્રચાર કર્યો. વડીલોનું માન જાળવીને પૂરી નમ્રતાથી તેમની જોડે નાસંમત થઈ શકાય એનો દાખલો શશિકાંતભાઈએ આપ્યો એ ઘટના મારે માટે અવિસ્મરણીય છે.

આર્થિક રીતે સ્વનિર્ભર ગણાતી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓનો મોટો રાફડો આપણે ત્યાં ફૂટી નીકળેલો છે. રોજ ઊઠીને એ લારી, ગલ્લા અને હાટડીઓમાં ઉમેરો થતો જ જાય છે. એ લોકો વાજબી ભાવે ખરીદેલી ઉત્તમ ચીજો પર પોતાનો યોગ્ય નફો ચડાવીને સમાજની જરૂરિયાતો પૂરી કરતા હોય તો એમની વિરુદ્ધમાં કોઈને કશું કહેવાનું ન હોય. એ પણ વૈશ્ય ધર્મ જ છે, એમની કદર થવી જોઈએ, પણ માર્કેટમાં દલાલો દ્વારા ખેડૂતોની જે અવદશા થાય છે તેવી સ્થિતિ શિક્ષકો અને અધ્યાપકોની થાય ત્યારે એક શિક્ષણશાસ્ત્રીનું લોહી ન ઉકળે તો જ નવાઈ લાગે. ખેડૂતોએ મહેનત કરીને તૈયાર કરેલો પાક પડતર કરતાંયે ઓછી કિંમતે પડાવી લઈને ઊંચા દામે ગ્રાહકોને વેચીને તિજોરી ભરતા દલાલોની જેમ સ્વનિર્ભર ગણાતી શૈક્ષણિક દુકાનોના માલિકો વિદ્યાર્થી અને વાલીઓ પાસેથી તગડી ફી વસુલ કરીને એમના કર્મચારીઓ પ્રત્યે અન્યાય, શોષણ અને અમાનૂષી વર્તાવ કરતા માલમ પડે ત્યારે શશિકાંતભાઈની કલમેથી શબ્દોને બદલે અંગારા જ પ્રગટે એમાં કોઈ આશ્ચર્ય નથી. ડો ગુણવંતભાઈ શાહ જેને માટે ‘મન્યુ‘ શબ્દ પ્રયોજતા આવ્યા છે તેવો પૂણ્યપ્રકોપ શશિકાંતભાઈના લખાણોમાં જોવા મળે છે.

એમના અવસાનના થોડા જ દિવસો પહેલાં વોટ્સેપ મેસેજ દ્વારા મેં એમને જણાવેલું કે, ‘તમારા લારી- ગલ્લા પ્રસાદ કે હાટડીપ્રસાદ જેવા શબ્દો વાંચીને અમારા મેથેમેટિક્સના પ્રોફેસર ડો. ગોઠવળેકરને હું અચૂક યાદ કરું છું. શિક્ષણમાં પેઠેલું વેપારીકરણ કંઈ આજકાલનું નથી. એના પગરણ તો સિત્તેરના દાયકામાં અમે કોલેજમાં ભણતા હતા તે વખતના મંડાઈ ચૂક્યા હતા. ડો. ગોઠવલેકર તેમનો આક્રોશ વર્ગમાં ક્યારેક ઠાલવતા. ચિંતિત સ્વરે તેઓ બોલતા, ‘બધું વાણિયાની દુકાન જેવું થઈ ગયું છે. પેટભરુ લોકો શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં પેધા પડી ગયા છે, તેઓ શિક્ષણનો દાટ વાળશે.‘ આ શબ્દો આજથી પચાસ વરસ પહેલાં ડૉ. એસ. આર. ગોઠવલેકર સાહેબના હતા. શશિકાંતભાઈ નવસારીની અમારી કોલેજમાં ભણ્યા હતા એટલે ગોઠવળેકર સાહેબના મિજાજથી પરિચિત હતા. ૧૯૮૯ની સાલમાં વનિતા વિશ્રામના મેદાન પરના એક જાહેર કાર્યક્રમ દરમિયાન પૂ. પાંડુરંગ શાસ્ત્રીજીએ પણ કહ્યું હતું કે, સરસ્વતી આજે દાસી બની ગઈ છે, શિક્ષણશાસ્ત્રીઓને હૈયે તેની વેદના છે, પણ કોઈને તેની પડી નથી. સમાજ ઉદાસીન છે. સરસ્વતીને તેનું ગૌરવ ફરીથી અપાવવું જોઈએ.

મારી વાત સાંભળીને તેમને નવાઈ લાગી. તેઓ બોલ્યા, ‘અદભુત! અદભુત!‘ એમની વ્યથા અને પચાસ વરસ પહેલાંના એક પ્રોફેસરના હૈયાની વેદનાના સૂર કેટલા બધા મળતા આવે છે. એ જાણીને એમને સંતોષ થયો હશે તથા એમના પ્રયાસોને મહાપુરુષોના આશીર્વાદ છે એ જાણી એમનો આત્મવિશ્વાસ વધ્યો હશે એ નિશ્ચિત છે.

‘ડગલું ભર્યું કે ના હટવું, ના હટવું; વેણ કાઢ્યું કે ના લટવું, ના લટવું!‘ એવી ખુમારીથી જીવનસંગ્રામ લડનાર, નર્મદના જુસ્સાને કેળવણીના ક્ષેત્રમાં આગળ વધારનાર, આજીવન શિક્ષક રહી શિક્ષણની ચિંતા સદૈવ માથે લઈ ફરનાર આ એકલવીર યોદ્ધાને હું હૃદયપૂર્વક નમસ્કાર કરું છું.

પ્ર. મિ.